TÜTÜN EKSPERLERİ DERNEĞİ

TÜTÜN YAPRAKLARININ ELLERE GÖRE ÖZELLİKLERİ

Tütün yapraklarının ellere göre özellikleri ve bunların önemi

 

Harmanları oluşturan tütün menşeilerini, zaman zaman da tütün bitkisinin farklı ekolojik koşulların etkisiyle bazı nitelikleri açıklama çabasında bulunduk. Tabi yorumlarımızda bu nitelikleri menşein toplu ve bütün bir niteliği olarak mütalaa ettik. Fakat bunun yanısıra tüm tütünlerin genel özeliği içinde tütün yapraklarının ellere göre kendi tipinde dahi meydana getirdiği niteliklerin farklı olduğunu görmemek mümkün değildir.

Çünkü tütünün vejetasyon süresinin devamınca meydana gelen değişik meteorolojik koşullar altında yetişen yapraklar fiziksel yapılışları ve kimyasal bileşim özellikleri bakımından aralarında oldukça farklı olmaktadır. Bunların tümünün harmancı tarafından bilinmesinin önemi büyüktür.

Tütün bitkisi üzerinde birbirine nitelik itibariyle en yakın olan , aynı olgunluk derecesine erişen ve birden toplanan 3-4 yapraktan oluşan yaprak gruplarına el denilir. Aynı elden oluşan tüm yapraklar , morfolojik, fiziksel ve kimyasal açıdan birbirlerine benzerler. Bu nedenle harmancılar ve eksperler değerlendirmelerinde baz olarak tütünün el gruplarından yararlanırlar.

Memleketimizde yetişen tütünler başlıca 7 defada kırılır. Pratikte bunu 3-4 defada yapan ekicilerde vardır. Eller sırasıyla şöyle adlandırılır ve aşağıdaki şekilde de gösterilmiştir.

Birinci grup             Dip

İkinci grup              Dip üstü

Üçüncü grup           Birinci ana

Dördüncü grup        İkinci ana

Beşinci grup           Üçüncü ana

Altıncı grup             Uç altı

Yedinci grup           Uç

Yukarıdaki el gruplarının özellik farklarına gelince;

Dip eller : Tütün bitkisinin en altında yer alan, boyutları bitkinin uç ve uçaltı yapraklarından büyük, birinci anadan ise küçük olan ilk 2 -3 yapraktır. Form bakımından tipinin yaprak şekline benzemezler. Yaprağın ucu yuvarlağa yakın kütlükte, zenep şekli ise fazla uzamış olup, fidelik (haşlak) yapraklarına benzemektedir. Bazı menşe yaprakların formlarında başlıca uç kısımlarında yuvarlaklık olmayabilir. Fakat dip yaprakların bariz form özelliği zenep kısmının genişlemiş biçimde uzamış olmasıdır.

Yaprak dokusunun yapılışı seyrek, zayıf, esneksiz ve dayanıksızdır. Orta damarları kalıncadır. Yan (tali) damarların orta damarla oluşturdukları açılar ana ellere göre daha dar, uçlara göre ise geniştir.

Renkleri çoğunlukla açık yeşilimsi,açıktır. Zaten açık yeşilimsi ve donuk gösterişli renkler, dip yaprakların bariz karakteristik özellik rengidir. Yapraklar toprağa yakın olduklarından üzerlerinde genellikle yapışmış toprak zerreleri bulunur. Yanma dereceleri iyi ama düzgün değildir. Bu yaprakların hızlı, hatta bazen kıvılcımlı yandığı, ancak yanmanın düzgün cereyan etmediği görülür. Külü miktar itibariyle fazla ve rengi açıktır.

İçim kaliteleri düşüktür. İçildiklerinde ağız boşluğunda ve boğaz kısmında yakıcı, dilde batıcı etkiler yaptıklarından öksürtürler. Nikotin miktarı diğer ellere göre en düşüktür. İçilen dumanın doyurucu etkisi yoktur.

Dip üstü : Dip ve birinci ana el arasında bulunan 3-4 yaprak olarak toplanırlar. Büyüklükleri dip yapraklardan biraz daha büyük, analardan ise daha küçüktür. Bu yapraklar hemen hemen uç altı yaprağı boyutundadırlar veya eşit büyüklüktedirler.

Form bakımından menşein özelliklerini temsil etmeseler de form farklılığı dip ellerde olduğu kadar değildir. Örneğin; yaprakların uçları hafif sap kısmındaki uzama ise belirli derecede azalmıştır.

Yaprak dokusu biraz kuvvetlenmiş, esnekliği ve dayanıklılık nitelikleri oluşmaya başlamıştır. Orta ve yan damarları kalın kalmakla beraber yaprağın her iki tarafı içinde 1-2 adet damarın artmış olduğu gözlenmektedir.

Kuru yaprağın rengi açıktır fakat yeşillik azalmış ve renk daha belirgindir. Fakat renklerin gösterişi hala donuktur.

Bu elin yapraklarının yanmaları dipler gibi iyidir fakat düzgün değildir. Sigaranın külü açık renkte olup miktar olarak oldukça fazladır.

Nikotin içeriği diplere nazaran biraz yükselmiş olasına rağmen içim kalitesi düşüktür. İçilen dumanın doyurucu gücü zayıftır.

Hikroskopisiteleri yoktur. Havadaki nemi kolay alıp verirler. Bu yüzden üreticiler tütünleri pastal ve denkleme yapma işlemine bu ellerden başlarlar.

1.Ana : Yapraklar büyüklük bakımından gerek dip, gerekse dip üstü yapraklarından daha boyutludurlar. Basma tipi tütünlerde ise bu elin yaprakları en büyük yapraklardır. Bu nedenle birinci analar basma tipi tütünlerde ait oldukları menşeiin, tipin formunu temsil edebilmekte ve miktar olarak ta ana yaprakların en fazlasını oluştururlar. Yaprak uçlarındaki yuvarlaklık ve kütlük ile sap kısmındaki uzamalar artık tamamen kaybolmuştur, uçlar sivrileşmeye başlamıştır. Yaprakların dokuları ince, biraz seyrek ve madde yoğunlukları düşüktür. Bu yüzden rutubet alma ve koruma yetenekleri dip üstü yapraklardan biraz daha iyi, yani normaldir. Dip ve dip üstünde yaprakların yüzeyinde görülen pürüzlük kısmen giderilmiştir. Ancak yaprağın uç kısmında 1/3 kısmında kıvırcıklaşma meydan gelir ve bu kıvırcıklaşma ayanın kenarlarından sapına kadar sarkarak yarım ay şekli çizer. Yaprak ayasını orta kısmı tüycüklerle kaplıdır ve doku parlaktır. Bu şekil birinci ana ellerin tanımlanmasında bir işaret sayılmaktadır.

Reçineli maddelerin oluşması bu ellerde olur ve koku niteliği hafif derecede de olsa duyulmaya başlar.
Yanma dereceleri iyi ve yanış biçimleri düzgündür. Kül rengi yeğin ve özellikle açıktır. Nikotin içeriği hala daha düşük olduğundan doyuruculuk özelliği yetersizdir. İçilen dumanın ağızdaki batıcılık ve yakarlık etkisi çok az hissedilir.

2.Ana : Basma tipi Menşeilerin dışında kalan , başıbağlı ve kabakulak grubu tütünlerin en ideal yaprak boyutu bu el yapraklarında olur. Yaprak ayası uç, zenep ve diğer aya kısımları en uygun biçimde bu ellerde belirginleşir, hafifçe sivrileşir. Zenep kısmın yaşmakları düzgün, kısa, geniş ve oldukça belirgindir. Yapraklar başlıca ovaldir ve enleri geniştir. Gerek orta ve gerekse yan damarları kalındır. Yan damarların orta damarla oluşturdukları açılar grubunun en genişidir. Yaprak ayasının kıvırcıklığına ve pürüzlüğe çok az oranda rastlanır ve yaprağın uç kısmı yüzeyi genellikle düz ve kısmen parlaktır. Bu ellerin yaprakları en boyutlu olduğu gibi en kalın (derimsi) okkalı olurlar. Yüzeylerindeki tüycüklerin sayısı çok ve sıktır. Yaprak ayasının kenarları kıvrılması ve kertikli bir görünüm arz eder.

Esneklik ve dayanıklılık nitelikleri orta derecededir. Koku nitelikleri kolaylıkla duyulur derecede olsa da dumana yeterince aromatik niteliği kazandıramazlar. Yaprak renkleri alt ellere göre daha kuvvetlidir. Sarı renkler biraz kırmızıya kayar, koyulaşmaya dönüşür. Renkler arasındaki bu fark kimyasal bileşimlerdeki maddelerin fazlalaşmasından, yetişme koşullarından bilhassa zengin topraklarda üretilmelerinden ileri gelmektedir.

Kimyasal bileşimleri yapısı gereği, alt ellere kıyasla rutubeti daha yavaş alır ve daha yavaş kaybederler. Bu yüzden yeşil yaprakların kurutulmaları daha uzun saman istediği gibi teknolojik işlemlerde de , örneğin ön tavlamada, termo vakumda daha uzun zaman bırakılmalıdır.

Yanma dereceleri alt elerden daha düşüktür. Külün rengi açıktan griye doğru giden bir koyulaşma sergiler. Kül düzgündür.

İkinci ana yaprakların kimyasal yapısında nikotin içeriği en fazladır. Bu nedenle içimlerinin sertlik derecesi ve doyuruculuk gücü en yüksektir.

Dumanın batıcılık ve yakarlık etkileri bu ellerde kaybolmuştur.

3.Ana : Diğer ana yapraklara göre bu ellerin yaprakları daha ufaktır. Bu yüzden bunlara küçük ana veya kovalama da denir. Yaprak ayasında hafif daralma ve uçların sivrilmesi daha belirgin olmasına rağmen yaprak asıl formdan pek saptırmış sayılmaz. Ancak yaprak biçimi elips olan menşeler bu daralma etkisiyle dar elips biçimine gelirler. Saplar kısalmış, yaşmaklı olanların yaşmaklı kısımları genişlemiştir. Doku yapılışları 2.anadan daha ince ve sıktır. Keza orta ve yan damarları da daha incedir. Yan damarları sıklaşır ve orta damarla oluşturdukları açılar daha dardır.

Üçüncü ana ellerin oluşumu ve olgunlaşması ekolojik koşulları diğer alt ellerden farklıdır. Çünkü yağmurlar mevsimi artık geçmiş ve toprağın nemi azalmıştır. Buna karşılık güneş çok kuvvetli, hararet derecesi yüksek ve bitkinin su kaybı fazladır. Bu koşullar Şark tipi tütünün en kaliteli olan üçüncü ana yapraklarının yetişmesine yararlı olmaktadır. Kimyasal yoğunluklarının fazlalaşmasıyla fiziksel yapılışlarında da oldukça değişmeler meydana gelir. Dip yapraklarda pek seyrek rastlanan yaprak yüzeyi tüycüklerine karşılık bu ellerde ki aromatik koku veren salgı tüycükleri fazla gelişmiş ve adeta yaprağı bütünüyle kaplamış bulunmaktadır.

Yaprağın renk tonu biraz koyulaşır ve parlaklık derecesi de azalmıştır. Bu yapraklarda ilk defa koyu renkte yağlı benekler meydana gelir. Dokunun dayanıklılık ve esnekliği çok iyidir. Dumanın içim kokusu yüksek bir düzeye ulaşmıştır. İçimleri doyurucudur, yanma dereceleri ikinci analardan biraz düşük olmalarına rağmen yanma olayı düzgün cereyan etmektedir. Külün rengi alt ellerden daha koyucadır. Nikotin ve miktarları düşüktür. Nem alma kapasiteleri yüksektir. Ancak rutubeti daha yavaş alırlar ve daha güç kaybederler.

Uç altı : Yaprak boyutu kovalamalardan daha küçüktür ve ayanın daralması neticesinde yaprağın esas formundan sapma derecesi burada daha fazla göze çarpmaktadır. Diğer taraftan yaprakların uçları daha sivridir. Sapları daha kısalmıştır. Yaşmaklar ise o kadar genişlemişlerdir ki sanki yaprak ayasıyla birleşmiş gibidir.

Yaprağın doku yapılışı ince,narin,fakat hücre dizilişi çok sıktır. Orta ve yan damarları çok incedir. Yan damarların orta damarla oluşturdukları açılar daha kapalıdır. Esneklik ve dayanılıkları çok iyidir.

Renkleri ve parlaklıkları kovalama yapraklarına çok benzerse de renk tonu daha kuvvetlidir. Dumanın içim kokusu çok kuvvetli duyulmaktadır. İçim nitelikleri üstündür. Nikotin oranı 3.ana el ile hemen hemen aynı değerdedir.

Yanma derecesi alt ellere göre biraz düşük, fakat yanış düzgündür. Bu elin yaprakları reçineli maddelerce çok zengin olduklarından kolaylıkla birbirine yapışırlar.

Rutubet almaları ve korumaları diğer ellerden daha yavaş olmaktadır.

Uç : Bu el, tütün bitkisinden yararlanılan yaprakların en son 3-4 yaprağından oluşur. Vejetasyon devrelerinin uzun olması ve genellikle hava koşullarının uygun gitmemesi nedeniyle bu yapraklar çok kez olgunlaşamazlar ve yeşil kalırlar.

Bunlar bitkini en ufak yapraklarıdır. Menşeiinin formundan çok sapmış, yaprak ayası çok daralmış ve uçları sivrileşmiştir. Zenepleri çok kısa yaprak ayasıyla adeta birleşmiştir.

Yaprak dokuları sıkı, ince, çok esnek ve dayanıklıdırlar. Orta ve yan damarları çok ince, tali damarları daha sık ve orta damarla oluşturdukları açılar burada en kapalıdır. Uç altı ellerde olduğu gibi uç yapraklarında da örtü ve salgı tüyleri miktarı en fazladır.

Bu ellerin yaprakları muhteviyatça en zengin yapraklardır. Tütün kokuları ve içim kokuları bu ellerde en kuvvetlidir. Yaprakların renkleri yine koyu ve tonu da kuvvetlidir.

Buna karlın nikotin içerikleri düşüktür. İçim kaliteleri en yüksektir.

Rutubet alma kabiliyetlerine gelince rutubeti en güç alır ve en güç kaybederler.

Tütün yapraklarının elleri konusunda yapılan bu ayrıntılı açıklamalardan sonra, yaprakların tütün bitkisi üzerindeki yerleri, gelişmesi ve olgunlaşması dönemleri ile fiziksel, kimyasal ve içim özellikleri gibi durumları göz önünde tutarak bunları uygun biçimde birleştirilerek gruplara, kuşaklara bölerek bir genelleme yapabilmek amacıyla aşağıda bir tablo oluşturduk. Görsel olarak çabuk kavranabilmesi açısından harmancıya yararlı olacağı kanısındayız. Yine de gerek tablodan gerekse açıklamalardan şöyle bir sonuç ortaya çıkmaktadır.

Eller ile ilgili genel kural tablosu

  1. Yaprak boyu : Dipten büyük anaya kadar git gide büyür, ikinci anadan sonra uca doğru küçülür.
  2. Yaprak dokusu : Dipten uç ellere doğru kalınlaşır.
  3. Nikotin ve organik yapılar : Dip ellerden uç ellere çıktıkça çoğalır
  4. Mineral içerikler : Dip ellerde fazla olup üst ellerde azalır.
  5. Güzel koku (aroma) : Dip ellerde belirsiz, orta ellerde daha az belirli, üst ellerde ise çok belirgindir.
  6. Esneklik : Dip ellerde az, uç ellerde çoktur.
  7. Higroskopisite : Dip eller nemi çabuk alır ve daha az süre tutarlar.
  8. Renkler : Özellikle dip ve dip üstü yapraklarda açık yeşilimsidirler.

YAPRAK TÜTÜNLERİN EL GRUPLARI

GRUPLAR DİP YAPRAKLAR DİP ÜSTÜ

1.ANA EL YAPRAKLARI

2.ANA EL YAPRAKLARI 3.ANA EL YAPRAKLARI UÇ ALTI YAPRAKLAR UÇ YAPRAKLAR
YAPRAK UCU yuvarlak yuvarlakça menşeinin formunda tipinin formunda sivricedir. tipinin tam formunda sivrice fazla sivri çok sivri,dar
SAP KISMI yuvarlakça uzun ve geniş analardan küçük geniş tipi gibi tipi gibi kısa kısa
YAPRAK BOYU  küçük ufak,dip ve uçtan büyük orta,dipüstünden büyük büyük,diğer ellerin en büyüğüdür. diğer ana ellerden küçük üçüncü anadan küçük tüm ellerin en küçüğü
YAPRAK DOKUSU seyrek daha canlı seyrek ve ince sık ve kalın sık,ince,kıvırcık ve tüylü sık,ince,kıvırcık,çok tüylü sık,kalınca,çok kıvrık, tüyler daha sık
ÖZGÜL AĞIRLIK çok az ve cansız az az tüm ellerden en fazla yüksek yüksek tüm ellerin en yükseği
DAMAR DURUMU orta damar kalın yan damar kalınca orta damar kalın,taliler seyrek,kalınca orta damar kalın yan damar sayısı fazla orta damar kalın, yan damar sayısı fazla orta damar ince,yan ince ve sık orta damar ince,tali damarlar çok ince orta damar ince,tali daha ince ve sık
DAMAR AÇISI uç ellerden geniş diğer ellerden dar geniş geniş diğer ellerin en genişi daha kapalı 3.anadan daha kapalı en kapalı olandır
YAPRAK RENGİ açık ve yeşilce açık üst elleri açıktır alt ellerden koyu tipinin asıl renginde ve parlak asıl renkten daha koyu ve parlak değil menşeinin en mat ve koyusu
YAPRAK KUVVETİ cansız cansız azdır kuvvetli kuvvetli kuvvetli kuvvetli
YAPRAK ESNEKLİĞİ yoktur yoktur azdır orta esnek esnek çok esnek
HİGROSKOPİSİTESİ yoktur, çabuk alır hemen verir. yoktur, çabuk alır hemen verir. normal,geç alır geç verir. normal,geç alır geç verir. geç nem alır ve geç verir geç nem alır ve geç verir en geç nem alan ve veren eldir.