TÜTÜN EKSPERLERİ DERNEĞİ

TÜTÜN YAPRAĞININ İÇİM NİTELİĞİ

Tütün yaprağının içim niteligi

Harman tanımın yaparken tütün yapıtlarının kaliteleri ile tüketicilerin içim zevkleri arasında sıkı bir ilişki olduğunu söylemiştik. Zaten harmanlarda buna hitap edebilecek amaçlar doğrultusunda yapılır. Böylece bir tütünün içiminden tüketici ne kadar hoşnut kalırsa, harmanın o kadar başarılı, olumlu ve isabetli biçimde hazırlandığı ifade edilir. Ancak bu kısa anlatımla harmanın genel değerlendirmesi pekte o kadar kolay ve doğru olmadığı gibi harmanı oluşturan tütünlerin niteliklerini de açıklamaya da yeterli değildir. Çünkü tütünlerin ayrı tiplerinin olduğu gibi çeşitli menşeilerin, menşe varyasyonların ve nevilerin arasında sertlik, tat, koku, yanma vb. içim niteliklerine göre farkları vardır. Bu içim niteliklerinin incelenmesi ve mamulün harmanı açısından değerlendirilmesi ancak bu konuda sorumlu, harmancıdır. Bu nitelikleri hangi yönde realize edeceği onun bilgi ve görevi alanındadır. Harmancılıkta tütünlerin aşağıda belirtilen içim niteliklerine önem verilmektedir.

5 . 1 - Tütün yaprağının içim sertliği:

Tütün içimi sırasında duman, insan organizmasının sinir sistemi duyu organları üzerinde birbirinden farklı, çeşitli duyumlar meydan getirirler.

Bu duyumlar dumanın etkinlik gücünü başka bir deyimle tütün yaprağının yanması ürünü olan dumanın sertlik niteliğini oluşturur. Bu nitelik tütün yaprağında bulunan nikotin ve diğer alkaloitlere bağlı olduğu gibi, aynı zamanda bazı reçinelerin yanması sırasında meydan gelen çeşitli bileşimlerden de etkilenmektedir. Böylece tütünde bulunan nikotin ve diğer bileşimlerin miktarı ne kadar fazla ise tütün dumanının sertlik derecesi de o kadar fazla olmaktadır diyebiliriz.

Tütün dumanının sertliği nikotinin bağlı bulunduğu forma da bağlıdır. Dumanın asitli reaksiyonunda nikotin tuzlarda bağlı ise dumanın sertliği daha az, alkali reaksiyonda ise nikotinin büyük kısmının serbest formda bulunması nedeniyle dumanın sertlik derecesi daha fazladır. Sertlik, nikotinin yanısıra tütün yaprağının bünyesinde bulunan reçine ve eterik yağların yüksek alkollerinden de etkilenmektedir. Ancak bu alkoller çabuk parçalandığı için etkinlikleri pek fazla değildir.

Tütün yaprağının, dolayısıyla harmanların içim niteliklerinden fizyolojik etkinlik (sertlik) , nikotin içeriğine göre Bulgar bilim adamı M. Veselinof tarafından şöyle bir derece dahilinde mütalaa edilmektedir.

Çok yavaş içimli   % 0.54 - 0.88   nikotin içeren tütünler

Orta sertlik           % 0.92 - 1.15       “         “         “

Sert içimliler         % 1.15 - 1.77       “          “         “

Çok sert içimli      % 1.80 - 2.00       “          “         “

Görülüyor ki tütün yaprağının esas erkinlik gücü; yavaş, orta-yavaş ve sert olmak üzere 3 derecede değerlendirilmektedir.

Bunlardan;

  • Yavaş içimli tütünlerin dumanında duyumlar çok yavaş hissedilmekle beraber doyum ve tokluk duyu derecesi düşüktür. Yavaş içim niteliği baçlıca% 1.0 den daha az nikotin içeren tütünlere hastır. 
  •  Orta -Sert içimli tütünlerin fizyolojik etki gücü bir dereceye kadar tokluk veren ve sertliğini de hissettiren % 1.5 civarında nikotin içeren tütünlere mahsustur. 
  • Çok sert içimli tütünlerde ise belirgin, bariz doyuruculuk hassı duyulmakla beraber, uyuşturucu ve nikotin cereyanı etkisi şiddeti hissedilir. Bu tütünlerin bünyesinde genelde % 2.5 ‘in üstünde nikotin mevcuttur.

Tütünlerin fizyolojik etki gücünü, yani içim sertliğinin daha detaylı bir şekilde karakterize edilmesi için Çok yavaş , Yavaş , Orta Yavaş , Orta Sert ve Çok Sert etkileri ifade eden derecelendirme kullanılır.

Tütünlerin sertlik niteliklerini tanımak ve değerlendirmek harmancı için çok önemlidir. Zira harman hazırlama sırasında harmanın karakterine uygun teknolojik yöntemlerle tütünün nikotin ihtivası azaltılır ve buna bağlı olarak ta dumanın etki gücü sınırlandırılır. Günümüz dünya harmancılığında Orta yavaş ve Orta sert içim zevki egemendir. Ülkemiz tütünlerinin sertlik niteliklerini biz de yukarıda verdiğimiz derece sınırları doğrultusun da yorumladık. Buna ait çizelge aşağıda sunulmaktadır.

Tütün Menşeilerimizin İçim Nitelikleri

Yavaş         Tokça Yavaş           Kısmen  Tokça         Tokça             Tok           Tokça tok               Sertçe             Sert              Çok sert

İzmir             Taşova                     İzmit              S.Maden           Sinop             Bafra                Agonya           Hendek          Trabzon

G.hacıköy     Tokat                                              S. Canik           Düzce            Alaçam             Adıyaman       Balıkesir         Tömbeki

Bursa            Erbaa                                             Çarşamba        Silvan                                    Akçadağ         Gönen

                    Niksar                                            Gerze                                                           Mardin             Edirne

                     Bursa                                            Düzce                                                           Pazar              Adıyaman

                                                                          İzmit                                                                                  Malatya

                                                                          Bitlis                                                                                   Akçadağ

                                                                                                                                                                    İskenderun

                                                                                                                                                                    Silvan

                                                                                                                                                                    Bahçe

                                                                                                                                                                    Bucak

                                                                                                                                                                    Burley

5 . 2 - Harmanların içim tadı niteliği:

Harman ürünlerinin tatlılık niteliği, önemli ve stratejik bir faktördür. Bu nitelik genellikle harmanları oluşturan tütün menşeilerinin içerdiği karbonhidrat oranı ve değişimi ile ilgilidir. Menşeilerin değişik karbonhidrat yapısı nedeniyle harmanlarda değişik tatlılıklar mevzuu bahistir.

İçim sırasında tütün dumanlarının da farklı bir tadı vardır. Sigara dumanının içimindeki tat niteliği ve tatla ilgili diğer etkiler genellikle ağız boşluğunda bulunan dil, mukoza, yumuşak damak organları tarafından alınan kompleks duyumlardan oluşmaktadır. Tat sadece ağızda değil de bütün organizmada hissedilir. Fakat en belirgin tat alma organı dildir. Dilin yapısı yumurtamsı bir kas biçiminde olup üst kısmı sinir lifleri ile örülmüş mantarımsı ve çanaksı ceplerle kaplanmıştır. Ağız boşluğunun üst tarafını teşkil eden yumuşak damak mukoza denilen sürekli nemli ve duyarlı olan ince bir zar örtülüdür. Ağız boşluğunun yutak borusu ile birleştiren ağzın arka kısmındaki yumuşak damak duyu kompleksinin boğaz kısmını teşkil etmektedir. Ayrıca dilin mukozası altında devamlı tükürük çıkaran bezler bulunmaktadır.

Tat duyu organlarına ancak suda eriyen maddeler etken olabilir. Bu itibarla da zaten tütünlerin kimyasal içeriklerini açıklarken maddelerin çözünür ve sabit durumlarına ayrı önem vermiştik. Tat durumunun meydana gelebilmesi için bir taraftan dilin kabarcıkları arasında tükürük ve ayrıca yumuşak damak ile mukozadan gelen salgıların mevcut olması, diğer taraftan da çeşitli tat etkinliğini yaratacak maddelerin bulunmasıdır. Duyumun meydana gelebilmesi için bazı maddelerin pek az bir miktarı dahi yeterlidir.

Harmanlarda tütün dumanın arzulanan niteliklere kavuşabilmesi için tütünlerin tat nitelikleri bilinerek onların komplike yapıları baz alınarak ağızda hissedilen, tatlılık, acılık, dil yakarlığı, boğaz tırmalaması gibi tat algılarından yararlanılır ve böylece de harmanın tatlılık derecesi saptanır. Bu algılar doğrultusunda harmanın tat niteliğini yansıtan duman, çok tatlı, tatlı, az tatlı, yavan, az acı ve acı olabilmektedir. Genellikle tütünlerin tat niteliği denilince yalnız dil organı ile alınan etkiler anlaşılmaktadır. Yukarıdaki cümleden de anlaşılacağı gibi bu da en tatlıdan başlayarak en acıya kadar giden çeşitli derecelerde kendini belli eder. Ayrıca tatlılık ve acılık etkisi yapmayan, tadı olmayan tütünler burada yavan olarak nitelendirilmiştir.

Tütün tadının çok tatlı ve tatlık özelliği tatlı mamullerden farklıdır. Çünkü içim sırasında içici, dumanı içine çektiğinde kendisine canlılık verici bir his duymaktadır. Aynı zamanda devamında toplu bir içim hassı ve armonisi de algılanmaktadır.

Konunun başında da belirttiğimiz gibi tütün yaprağının yanması olayında, dinamik indirgen karbonhidratlardan ayrılan kimyasal ürünler tütün dumanının tadını oluştururlar.

Dumanın acılığı ise daha ziyade tütünde var olan birçok maddelerin yanmasından ve yüksek hararet dolayısıyla bir kısım proteinlerin kuru destilasyona uğrayarak dumana karışmasından ileri gelmektedir.

Böylece bu iki kimyasal bileşimlerin arasındaki orantılar ne kadar dengeli ise sigara dumanının tadı hoş olarak algılanır. Aksi takdirde yani proteinlerin oranı indirgen şekerlere oranla daha fazla ise dumanda bir armoni ve tatlılık olmayıp acılık belirginleşir.

Dumanın tatlılık ve acılık nitelik sınırları çok zor tespit edilebilmektedir. Zira içim ahengi kişinin öznel (bireysel) zevkine bağlıdır. Diğer taraftan içim sırasında dumanın tat niteliği üzerinde harmanları oluşturan tütünlerin hangi bileşimleri, hangi sınır çaplarında etkili oldukları halen yeterince araştırılmamıştır. Lakin gerçek olan bir durum vardır; o da tütünlerin yaprak yapısında bulunan dinamik karbonhidrat bileşimlerinin miktarı ve aralarında olan orantı olumlu sınırlar dahilinde ise bu tütünlerden en iyi kalite ve armonide duman tadı elde edildiğidir. Yüksek neviyatlı tütünlerin tatlılık armonisi düzgündür ve pozitif nitelikte tat verirler. Daha fazla kimyasal bileşimler içeren yani yoğunlukları zengin, yüksek muhteviyatlı tütünler, harmanların içim nitelikleri üzerinde olumlu etki yapmaktadır.

Fakat şunu da belirtmeliyiz ki, genelde tütün dumanında tat verici madde miktarlarının belirsiz olduğundan diğer taraftan a duman Ph değerinin yüksek olduğu, tuzlu, ekşi, tatlı gibi vasıfların bariz olarak algılanması mümkün olmamakta, fiilen sadece dumanın acılığı hissedilmektedir. Örneğin; indirgen şekerleri yüksek olan Virginia ve orijin oriental tiplerde bile tat ince bir çizgi gibi algılanmaktadır. Ağız boşluğunda ve solunum yollarında hissedilen tipik olmayan duyular, dumandaki tüm kimyasal maddelerin ve bileşiklerin agresif etkisinin neticesidir. Bu duyuları şöyle açıklayabiliriz.

Yakarlık : Duyu, ağız boşluğunun dibinde (kökünde) oluşan ve diğer duyuların yarattığı tepkileri bastıran bir duyu ortaya çıkmaktadır. Yakarlığın şiddet derecesi düşük olduğu durumlarda sigara içicisi buna tahammül edebilmektedir. Lakin daha şiddetli hallerde boğulma gibi olumsuz duyu hasıl almaktadır. Yakarlılığa aldehitler özellikle de atsetaldehid neden olmaktadır. Dumanda atsetaldehidi nötrelize eden etmen nikotin olduğu için yakarlık başlıca düşük nikotin içeren tütünlerde daha belirgin olarak ortaya çıkmaktadır. Zaten yakarlık duyusu özellikle %

1.0 daha düşük nikotinli tütünlerde en fazla hissedilmektedir.

Boğucu Sertlik : Bu duyu tütün dumanının yutak borusunun ön kısmında dumanın geçişi esnasında yarattığı duyudur. Eğer bu duyunun şiddeti orta derecede ise bazı içiciler tarafından olumlu karşılanmaktadır. Fakat daha şiddetli durumlarda oldukça rahatsız edicidir.

Boğucu sertlik yüksek nikotinli tütünlere özgüdür. Yani tütünlerin yüksek nikotin içeriğinden kaynaklanan bir olaydır ve bu kez de aldehidler tarafından dengelenebilmektedir.

Bulaşıklık : Olumsuz bir duyudur. Başlıca duman, dilin üst tabakasını etkiler. Dilin üst kısmı adeta bloke edilmiş gibidir ki böylelikle duyu durumu tütünün içiminden uzun süre sonra bile hala mevcudiyetini korur.

Tırmalayıcı etki : Bu duyu, tütün dumanının içimi esnasında meydana getirdiği tanımları mümkün olmayan karmaşık tüm duyumları içermektedir. Ancak bu olumsuz duyunun hissedildiği bölge ağız boşluğu ve dilin yüzeyidir.

Görülüyor ki, tütün dumanında yukarıda zikrettiğimiz bu olumsuz duyuların yokluğu elbette içim niteliğinde bir düzgünlüğe ve topluluğa neden olacaktır.

O halde tütünlerin içim niteliklerini istenilen ve istenilmeyen özellikler olarak ta iki grupta mütalaa etmek mümkün olmaktadır.

  1.  İstenilen Özellikler : Tatlılık ve düzgünlük, topluluk armonisi.
  2. İstenmeyen Özellikler : Acılık , bulaşıklık, sertlik , yakarlık ve tırmalayıcı duygular.

Özetlemek gerekiyorsa, tütün tadı anlamı ağız boşluğunda meydana gelen ve karakterleri ne olursa olsun algılanan duyumlardan ibarettir.

Şimdiye kadar açıklamaya çalıştığımız tipik tat duyularıyla öz deşmemektedir. Çünkü tütünlerin tat niteliği çok kompleks duyular içermektedir ve aşağıda sıraladığımız karakteristik derecelerine göre sıralanırlar.

Tatlılık : İçim düzgünlüğü ve ahengi, ferahlatıcı tatlılık ve tokluk anlamındadır.

Boşluk(yavanlık) : Nötr bir duygudan kaynaklanan içim tatsızlığıdır.

Yakarlık : Mide bulantısı duygusunu uyandıran , yavanlığı yansıtan niteliktir.

Kabalık( yırtıcı etki) : Tat açısından ahenksiz, hissedilir derecede çok sert tırmalayıcı veya yakarlık, yırtıcı etki niteliği taşıyan duyudur.

Sonuç olarak harman tütünlerin tat niteliğinin yavan, az acı ve acı olması durumları genellikle tüketicilerin hoşuna gitmeyen vasıflardır. Bu da harmanların içim tat kalitesinin düşük olduğunu gösteren nitelik olarak kabul edilmektedir.

Ülkemiz tütün menşeilerinin harmanlara kazandırdıkları tat niteliği hususunda onları bir değerlendirme çizelgesinde topladık ve aşağıda aynen sunuyoruz.

Tütün Menşeilerimizin İçim Tadı

Az Tatlı                          Tatsız                             Tatlı                                    Tatlıca

Canik                          Trabzon                           İzmir                                    Gerze

Çarşamba                    Sinop                              S. Maden

Bafra                                                                 Gümüşhacıköy

Alaçam                                                              Taşova

Hendek                                                              Tokat

İzmit                                                                   Erbaa

Balıkesir                                                             Niksar

Gönen                                                                Düzce

Yenice                                                                Bursa

Agonya                                                               Bitlis

Edirne                                                                Yayladağ

Adıyaman                                                           İskenderun

Pazar                                                                  Tömbeki

Bucak                                                                 Silvan

Burley                                                                 Mardin

Malatya

Akçadağ 

5 . 3 - Harmanların içim kokusu niteliği:

Her tütün tipinin kendisine özgü bir kokusu vardır. Bu nedenle tütünlerin bulundukları her yerde ve çevresinde her zaman bir tütün kokusu duyulur. Buna belki de tütün bitkisinde bulunan nikotin sebeptir. Bilindiği gibi aslında nikotin renksiz ve kokusuz bir sıvı olmasına rağmen havada kaldığı kısa bir zamanda rengi koyulaşır ve bunun sonucundan oluşan kuvvetli bir tütün kokusu çevreye yayılır.

Fakat bizi ilgilendiren içim kokusu , dumanın koku armonisidir.

Tütünün yanması sırasında gelişen pirolizi ve pirogenisi olayı sonucunda içimde meydana gelen kokudur. Bu nitelik, öncelikle reçine ve eteri yağların miktarına, sonra polifenollere, dinamik karbonhidratlara bağlı olduğu gibi tütün içeriğindeki glikozitlere, organik amino asitlere, aldehitlere, ketonlara, esterlere ve günümüzde halen yeterince araştırılmamış diğer bileşiklere de bağlıdır. Fakat yine de harmanların içim kokusunu etkileyen en fazla reçineler, yani reçinelerin parçalanmış ürünleri ve reçine asitlerinin tütün dumanı aroması teşekkülünde en önemli rol oynadıklarını söylemek gerekir.

Harmanların içim aroması, tütünlerin kokuluk durumuna yakından bağlıdır. Kokulu tütünlerden hazırlanmış harmanların ürünleri aynı zamanda aromatik duman vermektedirler. Bazı tütün uzmanları, kokulu tütünler her zaman aromalı duman vermediklerini tartışmaktadırlar. Bu tez ancak istisnai durumlarda geçerlidir. Çünkü genellikle tütüne koku veren kimyasal komponentler yanmaları esnasında dumanın aromasını da oluştururlar. Onların bu olaya farklı bakışları, belki de tütünlerdeki dokunun kendisini iki şekilde belli etmesinden olabilir. Zira yaprak halindeki tütünün kokusu ile içilen tütün dumanın kokusu bir biriyle çakıştırılmaktadır. Halbuki kokunun birinci şekli, kurutma dönemini geçirmiş tütünlerin yaprak, kıyılmış ve tütün yapımı biçiminde iken koklanmaları sırasında duyulan kokulardır. Bunlar eterli yağların ısının hafif yükselmesiyle uçar kale gelmesiyle kokularını belli ettiren , kolayca hissedilen ve görünür deyimiyle tanımlanan kokulardır. Tütünler, tipine, ellere, hasat sonrası işlemlere ve özellikle de kurutma ve fermantasyon tarzlarına bağımlı olarak yanma sırasında farklı kalitede ve armonide aroma oluştururlar.

Aromalı koku tütünlerin alt eller yapraklarında duyulmaz. Yukarı ellere doğru gidildikçe belirgin olmaya başlar ve uçlarda en belirgin duruma gelir. Tütün tiplerinin kendilerine özgü kokuları da en uygun biçimde gövdenin orta kuşağı ellerinde belirgindir.

İkinci şekil ise; tütün yaprağının içim kokusu niteliği yani tütünün içimi sırasında oluşan dumanın kokusudur. Buna da içim kokusu denir.

Harmancılıkta önemli olan bu şeklidir ve başlıca de tütünün koku niteliği, kendisini en açık biçimde içim sırasında belli eder. Bazen aromalı olarak nitelendirdiğimiz tütünlerin içim kokuları pek zayıf duyulur veya bunun tersi aroması hissedilmeyen veya aroması az olan tütünlerin de içimde belirgin derecede koku oluşturduklarına rastlanabilir. Bu durum her şeyden önce eterli yağların miktarına ve yapraktaki diğer kokulu maddelerinin cinsine bağlıdır.

Harmancılık açısından tütünlerin ikinci koku şekli yani içim kokusu önemlidir. Çünkü her menşe tütünün kendisine özgü kokusu doğrultusunda belirli karakterde sigara harmanları oluşturulmaktadır. Zira sigaraların aromalarının, ancak harmanlardaki tütünlerin ayrı ayrı niteliklerine göre gerçekleştiği görülmüştür.

Sigara, puro, pipo ve nargile yapımları dumanları içilerek tüketilen tütünler koku nitelikleri esasına göre kokulu ve kokusuz olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Türk tipi tütünler aromalı ve iyi kokulu tütünler kısmına dahil olmaktadır. Kokuları kuvvetli olarak belirlenmiş tütünler harmanlara katılma oranlarına göre harmanların kalitelerinin düzenlenmesinde yararlı olmaktadır. Dolayısıyla harmanları aromatize etmek için kullanılan bu tütünlere kupajlık tütünler de denir. Bu arada ülkemiz tütünlerinin kendilerine özgü kokularını şöyle özetleyebiliriz. Samsun ve Bafra tütünlerinin kokuları bir birinden farklı olmakla beraber bunların kokuları hoşa giden ince ve asil bir tütün kokusu deyimiyle nitelendirebiliriz. Özellikle Bafra tütünlerinin kokusu Dünyada üretilen aromalı sigaralık tütünlerin başında gelmektedir. İzmir tütünleri reçinelidir. Basmalar hafif yanık şeker veya karamelamsı kokarlar. Bursa’lar pestilimsi aromaya hakimdir. Düzce’lerde hafif çörek mayası,

Canik ’lerde baharlı aroma barizdir. Bitlis tütünleri yani biçilmiş ot kokusu aromasını andırırlar. Adıyaman’lar simitimsi, Trabzon’larda sertliği belli eden ekşimsi, Yayladağ ‘larda Tömbeki tütününe benzer baharat kokulu vb. özel kokular mevcuttur. İri kıtalı tütünlerin aromaları genellikle belirgin değildir. Bu itibarla onlar özel işlemeye tabi tutularak (örneğin; Burley, Puroluklar, Pipo vb. tütünler) üretilecek mamule özgü karakteristik spesifik aroma niteliği kazandırılır. Amerikan Blend sigara harmanlarında Burley tütünün kullanımı zaten bunun en basit örneğidir.

Koku duyumları başlıca, burun organının üst tarafında bulunan bir kalbursu safihanın ince deliklerinden gelen ve muhtemelen 0.55 cm2 kadar ufak bir sahada toplanmış bulunan sinir ipçikleri tarafından alınır. Borunun uç kısmına koku alma bölgesi denir. Koku organının etkilenmesi ve kokunun duyulması için koku maddesinin gaz haline gelmiş olması gerekir.

Tütünler kokularını en açık biçimde fermantasyonlarından sonra belli ederler. Tütün kokusunun güzel olması, hoşa gitmesi veya kötü olmasıyla hoşa gitmemesi gibi deyimlerle sınırlanmış ölçüler, tütünün koku niteliğini açıklamaya yeterli değildir. Zira kokular karakter itibariyle ve kuvvet dereceleri bakımından birbirinden farklıdır.

Bu konuyu biraz açtığımızda tütün dumanındaki koku niteliğinin eteri yağ ve reçineli balsam karışımı kokulardan oluştuğunu görmekteyiz.

Tütün tiplerinin sergiledikleri kendilerine özgü koku manzarasını şöyle bir tip sıralamasına göre tanımlayabiliriz.

Oriental tip tütünlerin başlıca koku (aroma) karakteristik özelliği, nefis koku armonisi demetinden ibarettir.Virginia tütünlerinin aroması, nispeten basit ve tek yönlüdür. Virginia ’lar sadece kendilerine has olan spesifik virginia aroması olarak adlandırılan bir kokuya sahiptirler.Esmer tütünlerin aroması tabir yerinde ise çok kabadır ve başlıca bu tütünlerin kahverengi olan renk pigmentlerinden kaynaklanmaktadır.Puro tütünleri ince, nefis ve bu tütünlere özgü olan bariz kokusu ile tanımlanırlar.Harmanları oluşturan içiminde hoşa gitmeyen koku tiplerini de şöyle ifade edebiliriz.

  1. Yanmış- protein maddesi kokusu : Bu koku daha ziyade yeşil renkli tütünlere özgüdür.
  2. Yanmış veya kızgın kağıt kokusunu yansıtan koku : Böyle bir koku başlıca düşük kaliteli, strüktüründe fazla selüloz maddeleri içeren tütünlerde zuhur eder.
  3. Küf kokusu : Küflenmiş tütünlerin pis kokusudur.

Bu arada yoğunlukları fakir, fakat yeşil ve kaba olmayan tütünlerin içim kokusu nötrdür. İçim esnasında algılanması güç, alelade bir tütün kokusu oluştururlar.

Tütün yaprağının çevreye yaydığı görsel kokuyu da şöyle sınıflandırabiliriz.

  • Pişmemiş, ham koku : Bu koku özellikle yeni kurutulmuş tütünlere mahsustur. 
  • Fermantasyon geçirmiş tütünlerin tipine ve menşeine has, hoşa giden koku 
  • Yüksek rutubette bekletilmeleri sonucu tütünlerde hasıl olan ve hoşa gitmeyen ekşi- nem kokusu 
  • Küfün dışında, tütün kokusuna yabancı diğer kokular.

Kokular (aroma) etki şiddeti ve algılanma açısından;

  • Çok kuvvetli 
  • Orta kuvvetli 
  • Az kuvvetli olmak üzere tanımlanmaktadır. 

Tütün Menşeilerimizin İçim Kokularına göre tasnifi:

Çok kokulu                 Kokulu                       Hafif Kokulu                Kısmen Kokulu              Nötr

İzmir                       Düzce                             S. Maden                         Bafra                  Trabzon

S.Canik                   Bitlis                                                                                               Çarşamba                            

                              Yayladağ                                                                                         Alaçam

                              Pazar (özel kokulu)                                                                          Gerze

                              Tömbeki (özel kokulu)                                                                      Sinop

                                                                                                                                    Taşova 

                                                                                                                                    Tokat

                                                                                                                                    Erbaa

                                                                                                                                    Niksar

                                                                                                                                    Hendek

                                                                                                                                    İzmit

                                                                                                                                    Bursa

                                                                                                                                    Balıkesir

                                                                                                                                    Gönen

                                                                                                                                    Yenice

                                                                                                                                    Agonya

                                                                                                                                    Edirne

                                                                                                                                    Adıyaman

                                                                                                                                    Malatya

                                                                                                                                    Akçadağ

                                                                                                                                    İskenderun

                                                                                                                                    Silvan

                                                                                                                                    Mardin

                                                                                                                                    Bahçe

                                                                                                                                    Bucak
5. 4 - Tütünlerin yanma niteliği:

Harmanlarda tütünlerden aranan olumlu niteliklerden birisi de iyi yanmadır. Çünkü tütünler ancak yanma nitelikleri sayesinde içilebilir ve içim özelliklerini belli ederler. Bir tütün tipinin, menşein ve çeşidin harmanlarda daha uygun şekilde kullanılmasının sağlanması için tüketiciye sunulan çeşitli sigaralarda yanma durumunun bilinmesi ve tütünlerin içim kalitelerinin daha doğru olarak tayin edilmesi harmancının çok önemli vazifelerindendir.

Zira tütünlerin yanma nitelikleri iyi olursa yanma bölgesindeki ısı derecesi daha yüksek olacağından tütünde husule gelmesi gereken kimyasal değişimler daha kolay, uygun ve noksansız, aksamadan cereyan edecektir. Özellikle iyi yanma neticesinde meydana gelen oksidatif maddeler dumanın kalitesini yükseltmektedir. Kötü yanma ise kimyasal olayların gerçekleşmesini engellediğinden dumanın içim kalitesi düşecektir.

Bu nedenle tütünlerin iyi yanma yeteneği harmancılıkta olumlu bir kalite niteliği olarak kabul edilmiştir. Tütünlerin yanması, diğer bir deyimle yanma ve sönme niteliği bir fizyolojik olay olup, alevli ve alevsiz gerçekleşir. Yanma sonunda ısı ve ışık oluşur. Genellikle tütünlerin yanması alevsiz, köz halinde, yavaş ve sürekli biçimde cereyan etmektedir. Bu ise tütünün fiziksel niteliklerine ve kimyasal yapısına bağlıdır.

Harman ürünlerinin iyi yanması için evvela harmanı oluşturan tütünlerde ortalama yanma nitelikleri ürüne yansıtacak şekilde kompoze edilmesi gerekmektedir. Bu itibarla da tütünlerin yanma niteliğinin tayini, ölçülmesi, tütünlerin harman halinden ziyade menşe halinde yapılması daha uygun bulunmaktadır.

Tütünün yanma niteliği kimyasal içeriğindeki inorgonik maddelerin karakteristiği ve miktarıyla bağımlıdır. Kimyasal bileşimlerinde inorgonik maddeler miktarındaki fazlalık (örneğin % 7-9 oranında olması) yanmayı frenler. İnorganik (mineral) maddelerden yanmayı en fazla etkileyenler potasyum ve klor mineralleridir. Potasyum tuzları yanma üzerinde olumlu, klor tuzları ise olumsuz yönde etkiler gösterirler.

Tütünde bulunan miktarların ve organik asitlerin potasyumla bağlanması ve bu miktarların da yeterli oranlarda olması tütünün yanma bölgesinde oluşan süngersi kömür tabakası ile hava temasını sağlamayı kolaylaştırmaktadır. Böylece tütünlerin yanmasında potasyumun katalizör olarak önemini ve rolünün büyük olduğunu vurgulayabiliriz.

Klor, özellikle kalsiyum ve magnezyumla bağlı bulunması durumunda erime derecesi ısı noktasının düşük olduğundan buharlaşan ürünlerle kolayca yapışkan bir sıvı haline gelerek yanan bölgenin havayla temasını engeller ve yanmayı kötüleştirir.

Diğer taraftan tütünlerin kimyasal yapısındaki potasyum ve kalsiyum miktarlarının eşit olması durumunda potasyum miktarı içeriğinin daha fazla olması durumu da yanma olayını kolaylaştırır ve olumlu yönde etkiler.
Yanma olayı üzerinde organik bileşimlerden; karbonhidratlar pozitif yönde, protein,pektin maddeleri ve diğerleri ise negatif yönde etki yapmaktadır.

Yukarıda belirttiğimiz kimyasal bileşim faktörleri ile birlikte tütünün fiziksel yapısı, yetiştirildiği ortamın ekolojik koşulları, tip ve menşe özelliği, tütünlerin olgunluk ve el durumu vb. faktörlerinde tütünün yanma niteliğiyle ilişkili olduğu bir gerçektir.

Örneğin; yoğunluk ihtivası dengeli ve yaprak dokuları ince olan tütünlerin yanması yüksektir. Dokuları kalın olan yapraklardaki odunsu (selüloz) maddelerin yüksek olması yanmayı kötü yönde etkilemektedir. Buna göre yaprağın kalınlığı, yüzey birim ağırlığı ve hacimsel ağırlık durumları ile yanma niteliği arasında ters ilişki olduğunu söyleyebiliriz. Tütünün nemi de yanma niteliğini önemli derecede etkilemektedir. Bu nedenle harmanlarda tütünlerin bünyelerinde muhafaza ettiği mutlak nem miktarlarının normal sınırlarda olmasına özen gösterilmelidir.

Ayrıca yaka, yarı yaka ve iskeletli topraklarda yetiştirilen tütünlere göre,ova ve zengin taban topraklarda yetiştirilenlere kıyasla yanma dereceleri daha iyidir.

Dünyada üretilen tütün tipleri arasında en iyi yananlar puroluk tütünlerdir. Sigaralık tütün tiplerinde ise yanma dereceleri en yüksek olanlar Türk tipi tütünlerdir.

Yeşil kalmış veya tam olgunlaşmamış durumda olan tütünlerin, olgunlaşmış olanlara göre yanma dereceleri daha düşüktür. Doku yoğunlukları en düşük olan dip ellerin yanmaları en iyidir. Üst ellere gidildikçe tütünlerin yanma niteliği azalır.

Tütünlerin yanma niteliği, degüstasyon muayeneleri ve labaratuvar ölçümleri sonucu tayin edilir ve şöyle derecelendirilir. Orta, iyi, çok iyi, yüksek ve çok yüksek. Bu derecelendirmeler doğrultusunda ülkemiz menşeilerinin yanma niteliklerini bir çizelge haline getirerek aşağıda aynen vermekteyiz.

Tütün Menşeilerimizin Yanma Kabiliyetleri

Az                             Orta                        İyi                        Çok iyi                        Yüksek                    Çok Yüksek

Tömbeki                   İzmir                       Gerze                    Balıkesir                      Trabzon                     S . Maden

Sinop                       Taşova                     Gönen                                                     Canik

Gümüşhacıköy          Tokat                       Yenice                                                      Çarşamba

İzmit                        Erbaa                       Agonya                                                    Bafra

Edirne                      Niksar                                                                                     Alaçam

Bitlis                        Hendek                                                                                    Düzce

Adıyaman                 Bursa                                                                                       Burley

Bucak                      Yayladağ

Malatya                    İskenderun

Akçadağ                   Silvan

Mardin

Bahçe 

5 . 5 - Tütün dumanı ve külün rengi:

Harmanlarda çeşitli tütün tiplerinin içim niteliklerini belirleme işlemlerinde tütünün dumanı ve külün rengi de ölçüt olarak göz önünde bulundurulur. Bu niteliklerin her ne kadar tütünün diğer özellikleri ile sıkı ilişkisi olsa da başlıca yanma niteliğine bağlıdır. Örneğin; iyi yanan tütünlerin dumanı mavimsi, açık renkte olur ve gözleri pek yakmaz. Yanma kötüye doğru gittikçe duman rengi koyulaşır, nihayet koyu gri renge dönüşür ve gözleri yaşartıcı etkiler yapar.

Daha önce de değindiğimiz gibi tütün çok sayıda kimyasal bileşimlerden oluşmuş karmaşık yapıda bir kimyasal maddeyi andırır. Bu maddeler, yanma sırasında kısmen veya tamamen veya diğer bileşiklere dönüşerek tütünün dumanına geçerler. Ancak harmancının yaprağın kimyasal yapısı içinde karbonhidrat bileşimlerinin açık mavi, azotlu maddelerin, proteinlerin, pektinlerin ve diğer maddelerin daha koyu duman verdiklerini bilmesinde yarar vardır.

Tütünlerin yanması sırasında, yine bu niteliğine bağlı olarak neticede belirli bir renk ve yapıda kül meydana gelmektedir. Örneğin; tütünlerin yanmaları tam olmadığı durumlarda kül rengi daha koyu veya bazen olduğu gibi siyah renkte olmaktadır. Çok iyi yanan tütünlerin kül rengi beyaz ve toplu, iyi yananların beyaza yakın ve toplu, orta derecede yananların gri renkte ve orta toplu, yavaş derecede yananlarda siyaha yakın ve az toplu, çok yavaş yananların külü siyah renkte ve çok az toplu olup genellikle yanma bölgesinde tutunamaz ve kısa sürede düşerler.

Böylece tütünlerin yanmasında meydana gelen külün renk durumu harmancıya tütünün içim kalitesi hakkında bir fikir vermektedir. Harmancı, genellikle külün açık renkli olmasını daha yüksek kaliteye, koyu renkli olması ise daha düşük kaliteye işaret saymalıdır.

Tütünlerin değişik özellikleriyle ilgili konuları sonuçlanırken yine, ülkemiz tütün menşeilerinin bu iki nitelik bakımından bir sınıflandırmasını yaptık ve çizelgeler haline getirip aşağıda yararlanmanıza sunuyoruz.

Tütün Menşeilerimizin Duman Rengi

Açık mavi                       Mavi                            Koyu mavi

İzmir                           Hendek                           Trabzon

S.Canik                      Balıkesir                          S. Maden    

Çarşamba                   Gönen                             Sinop

Bafra                          Yenice                             İzmit

Alaçam                       Agonya                           Adıyaman

Gerze                          Edirne                             Yayladağ

Gümüşhacıköy             İskenderun                     Malatya

Taşova                        Silvan                             Akçadağ

Tokat                          Mardin                           Tömbeki

Erbaa                          Bahçe

Niksar                         Bucak

Düzce                          Burley

Bursa

Bitlis

Pazar

 


 

 

Tütün Menşeilerimizin Kül Rengi

Beyaz                  Beyaz gri                    Gri                      Esmer

S.Maden             Trabzon                   Sinop                    İzmirS.

Canik                 Çarşamba                Gümüşhacıköy      Edirne

Bafra                  Alaçam                    Taşova                 Malatya

Düzce                 Gerze                      Tokat                  Akçadağ

Bitlis                   Balıkesir                   Erbaa                  Tömbeki

                          Gönen                      Niksar

                          Yenice                      Hendek

                          Agonya                     İzmit

                          Yayladağ                  Bursa

                           Pazar                      Adıyaman

                                                         İskenderun

                                                         Silvan

                                                         Mardin

                                                         Bahçe

                                                         Bucak

                                                         Burley