TÜTÜN EKSPERLERİ DERNEĞİ

HARMAN TİPLERİ

Harman tipleri ve özel kullanımlar

Harman tipleri, özel harmanlar ve dünyada var olan harman çeşitleri ve tipleri, günümüzde tütünün tüketim şekillerini belirler. Bu itibarla tütün mamulleri, halihazırda dumanı içilmek veya tüttürmek, buruna çekmek ve çiğneme tütünü olarak üç gruba bölümlenir. Bunlara arasından dünyanın her yerinde en egemen sigara tüketimi ve harmancılığıdır. Zaten tütün teknolojisi içinde sigara harmancılığı en fazla gelişmiştir. O halde konunun açıklanmasına başlamadan önce tekrar harmanın kaba taslak bir genel tanımını yapalım. Harman; değişik öznel içim zevkinde olan tüketici gruplarına, beklentileri doğrultusunda içim niteliği ve modeline uyarak arzuladıkları içim yadını sağlamak amacı ile ayrı menşeileri, değişik nevileri ve değişik elleri, yani ayrı yönlü içim karakterinde olan muhtelif tütünlerin belirli oranları ile meydan getirilen karışımlardır. Görülüyor ki harmanlar genellikle çeşitli tütünlerin tip, menşe ve nevilerinin karışımından oluşturulur. Böylece içerdikleri tütün tipleri açısından sigara harmanlarını iki grupta mütalaa etmek mümkün olmaktadır.

Birinci grupta, tek tip tütünlerden oluşturulan sigara harmanları toplanmıştır. Bunlar monotip harmanlardır. Örneğin; Tek başına Virginia, İngiliz ve Oriental tip sigaraların harmanları bu gruba girer. Burada harmanı oluşturan tütünler aynı tipin menşe ve nevileridir.

İkinci grup : Çeşitli tütün tiplerini ve farklı kurutma şekilleri olan tütünleri içeren sigara harmanlarıdır. Bunlara da politip veya Blend harman denir. Amerikan Blend, Virginia Blend ve esmer sigara tipi harmanlar bu gruba girer.
Blend teriminin harman manasına geldiğini ve çoğunlukla bu anlamda kullanıldığını daha öncede belirtmiştik.

İkinci gruba giren sigara harmancılığı zaman açısından daha çağdaş, uygulama yönünden de daha moderndir. Günümüzde bu tip harman çeşitleri en geçerlidir.

Sigara fabrikasyonunda teknolojik işlemler bakımından Blend harmanlar 2 kısma ayrılır.

A - Cassing (soslar) ve Flawdring (koku) gibi katkı maddeleriyle terbiye gören sigara harmanları. Günümüzde Amerikan tipi sigara harmanları ile bazı esmer (Fransız) tip sigara harmanları katkı maddeleri ile terbiye edilerek hazırlanır.

B - Katkı Maddeleri kullanılmadan tütünlerin has, doğal niteliklerinden yararlanarak hazırlanan Blend tipi sigara harmanları. Örneğin; Virginia blend ve çoğu esmer tip sigaraların harmanlarında bu metot uygulanır.

Harmanları oluşturan çeşitli tip tütünlerin harmana katılma oranları konusunda belirli bir sınırlama yoktur. Birçok kombinasyonların yapılması olasılığı vardır. Lakin harmancılıkta yinede piyasada tutulmuş, iyi tanınmış, şöhret kazanmış içim karakteri ve kalitesinin uzun zaman sabit tutulabilmesi, koruması amacıyla önceden harman reçetelerinde belirlenmiş bulunan tütün çeşitlerinin kalite nitelikleri oranlarının bozulmamasına özen gösterilir. Örneğin; Amerikan blend tipi bir sigaranın esasını Virginia ve Burley tipi tütünler oluşturur. Bunların sigara harmanındaki karakteristik içim etkinliklerinin belirlenmesi için harmana katılma miktarlarının Virginia tipi tütün için % 50-60 ve Burley için % 20-30 olması ve özel bir teknolojik yöntemin uygulanması yapılmaktadır.

Ayrıca Virginia, Virginia blend ve Oriental blend tipi sigara harmanlarında, Virginia tipi tütünlerinin oranı % 70-75 ulaşmaktadır. Virginia blend tipi harmanlarda ise bu miktarın % 50 civarında olması ve ayrıca her iki harmanda katılacak diğer tütünlerin koku, tat, sertlik derecesi ve renk faktörleri bakımından Virginia tütününün özellikleriyle, olumsuz etkiler yapmadan bağdaşır nitelikte olmasına dikkat edilmektedir.

Tabii verdiğimiz bu oranlar bir örnek mahiyeti taşır. Kesin miktarlar ve toleranslar ancak örnekler hazırlanıp degüstasyon yapıldıktan sonra belirlenir.

Günümüzde sigara piyasalarında içim zevklerinin karakteristik niteliğine göre yerleşmiş birçok sigara tipleri mevcuttur. Bu ayrı sigara tiplerinin tüketicilerde oluşturduğu değişik içim zevki alışkanlığı sonucu, tütün tiryakilerinin bunların arasında bir tercih yapmalarına ve aranmalarına sebep teşkil etmesiyle içim alışkanlığı ve çeşitli harman tiplerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Bugün birbirinden değişik karakterde olan harmanlar 4 grupta mütalaa edilmektedir. Bu gruplar;

  1. Oriental sigara grubu
  2. İngiliz tipi sigara grubu
  3. Fransız tipi sigara grubu
  4. Amerikan tipi sigara grubudur. Şimdi bu grupların farklı özelliklerini inceleyelim.

11. 1 - Oriental grup sigara harman tipi

Bu tipin kompozisyon yapımını oluşturan tütünlerin özelliklerini notların ön kısmında açıkladık. Yine de bazı özetlemede bulunmamızın yararlı olacağı kanaatindeyiz.

Oriental tipi sigara harmanları başlıca Türk tipi tütünlerden oluşur. Harmanlarda yakın geçmişe kadar sos, koku ve yanıcı gibi katkı maddeleri kullanılmazdı. Bu harmanları özellikle Sun Cured ,boyutları küçük ve orta, dokuları başlıca ince, nikotinleri az,kokuları has ,doğal ve bazılarının aromatik ve hoş, total indirgen maddeleri dengeli, fizyolojik etki güçleri yeterli tütünler teşkil eder.

Günümüzde oriental sigara harman tipi eski yıllardaki önemini kaybetmiş durumdadır. Bu tip harmanlardan oluşan sigaraların tüketim miktarının dünyada en son sırayı alması bunun tartışılmaz bir göstergesidir.

11.2 - İngiliz tipi sigara harmanları

İngiliz tipi sigara harmanları açık renkli Virginia tütünleri ile Zimbabve, Japonya, Kanada, Hindistan ve Filipinler menşeli Virginia ve kısmen oriental tütünlerinin karışımından meydana gelmektedir. Bu tip harmanlar İngiliz Uluslararası Topluluğuna giren ülkelerde yayılmasını sağlayan sigara endüstrisinden almıştır. Diğer tarafta İngiltere’de 1856 yılında yayınlanmış bulunan Pure Tabacco Act saf tütün yasası, İngiliz tipi sigara harmanlarının önemine ve yaygınlaşmasına boyut kazandırmıştır. Bu yasaya göre sağlık endişesi ile harmanlara yumuşatıcı maddelerin haricinde başka bir katkı maddesi karıştırılması yasaklanmıştır.

İngiliz tipi sigara harmanlarında en çok kullanılan tütün tipi Virginia ’dır. Çünkü harmanlarda Virginia tütününün özel aromatik kokusunun sigaralarda belirgin biçimde duyulması istenir. Bu tip harman ürünlerinin özellikleri genellikle fizyolojik etki gücünün doyurucu, tok veya tatlı, sert etkili, lezzetli, tatlı, belirgin derecede aromalı kokulu olması nitelikleriyle tanımlayabiliriz. Bu tip harman ürünü sigaraların, en bariz özelliği ise sigara dumanının boğazda açıkça duyulan yakarlık etkisidir. Bu aranan ayrı bir niteliktir. İçim özelliği dışında İngiliz tipi harmanlarda Virginia menşeiinin ağırlıkta olması nedeniyle diğer bir özellikte renk durumudur. Harmanların görünümü açık sarı veya sarı olmalarıdır.

Ülkemizin Doğu ve Güney Doğu Anadolu bölgelerinde yetiştirdiğimiz çeşitli tütün menşeilerimizin fiziksel, kimyasal yapıları ve içim nitelikleri itibariyle İngiliz tipi harman karakterine yakın nitelikte, sigara harmanlarının yapımının mümkün olasılığı fikri sayın hocamız Muzaffer Şuben tarafından gündeme getirilmiştir. Nitekim önceki yıllarda buna yönelik çalışmalarda yapılmıştır. Fakat sonuçlar uygulamaya konulmamıştır.

İngiliz harman tipi kompozisyonlarının temelini genellikle daha önce de söylediğimiz gibi Virginia tütünleri oluşturduğundan bu tür harmanların sigara tüketimi yaygın durumdadır. En fazla bu tip harmanlardan üretilen ve tüketilen Virginia sigaralar, İngiltere, İrlanda, Japonya ile İngiliz

Uluslararası Topluluğuna giren Kanada ve Zimbabve ’dedir. Ayrıca Hindistan, Çin ve Uzakdoğu’nun bazı ülkelerinde bu tip harman üretimi ve tüketimi başta gelmektedir.

11.3 - Fransız tipi sigara harmanları

Bu tip harmanların oluşumunda koyu (kahverengi) tütünler kullanılmaktadır. Bu yüzden de sigaralar esmerdir. Tip, adını kullanılan tütünlerden almıştır. Bu tütün Tabac Noir denilen tütün ve çeşitleridir. Çoğunlukla Fransız tipi harmanların sigaraları, Latin Amerika’nın Brezilya, Arjantin,

Küba ve Paraguay gibi ülkelerde tüketimi yaygın durumdadır. Bu ülkelerden sonra Batı Avrupa’nın Fransa, İtalya, İsviçre, İspanya, Belçika, Avusturya, Polonya ve Macaristan gibi bazı ülkelerde de bu tip harmanların sigara üretimi ve tüketimi fazla yapılmaktadır.

Fransız tipi harmanların nikotin oranları yüksek, renkleri koyu kırmızı, tatlıkları az ve acımsı tütünlerden oluşur. Genelde harmanlara koku, sos ve yanıcı katkı maddeleri karıştırılmaz. Yalnız son yıllarda sos kullanımına başlanmıştır.

Sonuçta Fransız tipi harmanların içim niteliğini, fizyolojik etki gücünün sert derecede, lezzetinin acı ve puro tütünlerine özgü kokulu olarak tanımlayabiliriz. 

11.4 - Amerikan tipi sigara harmanları

Amerikan tipi sigaraların tüketim alanı günden güne artmaktadır. Diğer sigara tiplerine göre piyasanın en yeni sigarası olmasına rağmen, kısa zamanda kendini kabul ettirmiş ve aranan bir sigara haline gelmiştir. Genellikle blend grubuna giren bu sigaralar, dünya sigara piyasasında

Amerikan Blend sigarası adıyla tanınır. Başta Amerika olmak üzere bu tip sigaralar dünyanın her tarafına yayılmış hatta eskiden oriental tip sigaraların pazarı olan Batı Avrupa ülkelerinde de üretimi ve tüketimi ön plana geçmiştir. Dolayısıyla bu tip sigaraların harmanı günden güne önem kazanmaktadır. Zira Amerika dışında bazı ülkelerde, harmana giren tütün tipleri ve katılma oranları ile katkı maddelerinin içeriğinde bazı değişmeler yapılmıştır. Örneğin; Almanya’da imal edilen Blend tipi sigaraları bu değişikliğe bir örnek olarak gösterebiliriz. Çünkü burada üretilen sigaralarda sos ve koku maddeleri kullanılmaktadır. Ama bu tip sigaralar Amerikan Blend olmamakla birlikte bir Blend harmanıdır.

Amerikan Blend sigara harmanlarına başlıca Virginia, Burley, Meryland tütünleri ile bir miktar da Türk tipi tütünler karıştırılmaktadır. Bu harmanların asıl karakteristik özellikleri ise içimlerini ıslah ya da içicilerin zevklerine göre tütünlerin harmanlanması sırasında tretmanları uygulanmasıdır. Tütünlerin fabrikasyonunda kalitenin yükseltilmesi ve içim zevkinin sağlanması için harmana giren tütünlere soslar (cassing) ve kokular (flawdring) gibi katkı maddeleri ilave edilir. Böylece harmanlarda kokulandırıcı, tatlılaştırıcı ve yumuşatıcı gibi etkiler yapan katkı maddeleri kullanıldığından harmana katılan tütünlerin kalite değerlerinin orta ve düşük olmasında bir sakınca yoktur.

İçim özellikleri bakımından bu tip harmanların ürünü Amerikan blend sigaraların fizyolojik etki gücü doyurucu derecede kuvvetli, tadı tatlı ve karakteristik bir kokuya sahiptir. İçilen sigara dumanının koku niteliği karakteristik kokusundan biraz daha farklıdır.

Yurdumuzda Amerikan tipi sigaralara tiryakilerimiz büyük bir istek göstermektedirler. Halen bu tip sigaraların ithali büyük boyutlara ulaşmıştır. Ancak bu tip sigaraların aynısı yada benzerlerinin Türkiye’de üretilmesi çalışmaları yeni yeni hız kazanmaktadır.

Bu nedenle şuanda en geçerli olan Amerikan tipi soslu harmancılık konusunda daha detaylı bilgi vermeyi uygun görmekteyiz. Amerikan tipi harmanların bu kadar kısa zamanda neden rağbet kazandığı felsefesinin listesini de açıklamaya çalışacağız.

Bilindiği gibi bizim sigaralarımız yani oriental tip sigaralar çevreyi, ortamı kalıcı pis bir kokuya boğduklarından ötürü zamanımızda hemen hemen terk edilme durumuna gelmişlerdir. Çünkü ortam herkes için özel olarak yaratılamaz. Herkesin, yani sigara içenin ve içmeyenin de bu ortama eşit uyum sağlaması gerekmektedir. Bu gereksinim tabii ki her zaman dostça olmayabilir. Fakat tabiatıyla bu uyumun sağlanması için ortamı sürekli gözleyecek gerekli duyu organlarımız vardır. Ortamın gönderdiği sinyalleri bu organlar alabilmektedir. Örneğin; ortam tabiatıyla bize titreşim sinyalleri gönderir. Bizlerde bunları kulaklarımız vasıtasıyla algılarız ve bunu işitmek olarak adlandırırız. Basınç veya ısıyı ise derimiz ile algılarız, buna da dokunma veya hissetme duyusu deriz. Böylece gözler, kulaklar ve derimiz vasıtasıyla sadece fiziksel olayları algılarız. Örneğin; bir tütün ünitesinin değerlendirilmesinde gözlerimizle tütün yaprağının rengini, olgunluğunu, hastalıklara maruz kalıp kalmadığını vb. fiziksel özelliklerini tespit edebilmekteyiz.

Sonra duyu organı olarak dilimiz ve burnumuz vardır ki, bu antenlerle tat ve koku olaylarını algılarız. Burun ve dilin algıladığı sinyaller her zaman bir cisim maddesidir. Elbette, burnumuza bir şey gelmez ise onu koklayamaz ve tadını alamayız. Bu demektir ki, kokulu maddeler uçucu olmalıdırlar.

Tat alma duysunun % 95’i koku almadır. Şayet bir şey gerçekten çok kötü kokuyorsa onu herhalde yemeyiz. Bu tütün ise onu kesinlikle içmeyiz. Çokça olması bize sanki burnumuz ve dilimiz, duyuları ayırt etmede yeterli hassasiyete sahip değillermiş gibi gelebilir. Fakat bu konuda yanılmaktayız. Çünkü burnumuz ve dilimiz çok ince farklılıkları bile, çoğu zaman biz farkında olmadığımız halde ayırabilmektedir.

İnsanoğlu önce bakar ve dinler, sonra dokunur ve hisseder ve ancak bunlardan sonra burnunu ve dilini kullanır. Şöyle gözlerinizle dünyaya bakın, gülün ne kadar güzel bir çiçek olduğunu göreceksiniz. Fakat kokan bir gülün ondan on kere daha güzel olduğu bir seçme değil midir.

Burnunuz ve diliniz sizi çok basit şeyler ile keyiflendirebilmektedir. Bu nedenle tütün içicisi de onları iyi kulanım ve keyfini çıkarılmasını artık öğrenmektedir.

İşte Amerikan tip sigara harmanları da böyle bir felsefe doğrultusunda oluşmuştur. Tiryakinin tüm duyu organlarını çevreden algıladıkları sinyalleri uyumlu bir şekle sokup sonunda burnumuzu ve dilimizi de iyi kullandırma olanaklarını sağlayarak sigara içiminin keyfini çıkarmak için.

Sonuç olarak Amerikan blend sigara harmancılığının temelinde dil ve burun algıladığı sinyaller felsefesinin oluşturduğunu ve bunun da ne kadar başarılı olduğunu açıkça görebilmekteyiz. Son yıllarda Fransız tipi sigara harmanlarında bile sos kullanımına başlanmıştır. Üretim miktarları yüksek olan İskandinav blend ve Japon blend sigaraları, Amerikan blend tipi sigaraların değişik birer örneğidir. Başta Avustralya olmak üzere İtalya ve diğer bir çok ülkelerde de blend tipi sigara üretim miktarları çok fazladır.

Kısaca diğer duyu organları ile beraber, tiryaki zevklerinin başında gelen tat ve koku duyularını en yoğun biçimde hedef alan bu tip harmancılıkta amacın esasını harmanları soslama ve kokulandırma felsefesi oluşturduğunu bir kez daha önemle vurgulamalıyız.

12 - AMERİKAN TİPİ SİGARA HARMANLARI

Amerikan tipi soslu harmancılık

Konunun başlarında Amerikan tip sigara harmanlarının açıklamasını yaparken Amerikan tipi harmanların genel karakteristiği içimleri ıslah yada içicilerin zevklerine göre tütünlerin harmanlanması sırasında bir çok tretmanların uygulandığını belirtmiştik. Bu uygulamalarla kötü etkiler, çeşitli soslar ve katkı maddeleri ve kokulandırma giderilmektedir. Böylece Amerikan tip harmancılıkta uygulanan işlemler yönünden bu tip harmanları 2 safhada mütalaa etmek uygun görülmektedir. Birincisi soslu harmancılık ve ikinci işlemde (Flowering ) harmanı kokulandırmaktır.

12 .1 - Soslandırma

Önce birinci işlemi açıklayalım. Sosun genel bir tanımını yapalım. Sos, tat vermek, tatlandırmak, tat çeşidi vermek anlamındadır. Bu anlam harmancılıkta bir harman tipinin açıklanmasıdır. Daha açık bir deyimle, yalın tütün harmanlarına bazı tatlandırıcı madde katarak, harmanların içimlerini sigara içicisinin zevkleri doğrultusunda düzeltmek, yönlendirmektir.

Harmanların soslama uygulamalarına 19.yüzyılda ilk kez bilimsel olarak Amerika’da başlanmıştır. Bu yüzden de böyle bir sistemle hazırlanan harmanlara Amerikan tipi harmanlar denilmektedir.

Harmanlarda kullanılan soslar natürel ve sentetik olarak iki gruba ayrılırlar. Natürel olanlar meyan balı, bal, pekmez, ananas şurubu, incir şurubu, mısır şurubu, saf şeker yada invert şeker şurubu, keçi boynuzu ile birçok daha özel patentleri olan tatlandırıcılardır. Sos elde etme teknolojisi ilerledikçe bitki usareleri ile birlikte yapay eksktraktlar da harmanlara katılmaktadır.

Kimyasal soslar olarak glucol , septitol, propan diol vb. maddeler kullanılır. Bunlar aynı zamanda harmanlarda humacton-saftanes- rutubeti tutucu,tütünü yumuşatıcı işini de gerçekleştirirler.

Soslar alkolik karakterli dumanı nötr alize ederek kısmen nötr hale getirir. Bu itibarla, genellikle proteinleri fazla olan harmanlara fazla sos, şekeri yüksek olan harmanlara daha az sos verilmektedir. Örneğin; şekeri yüksek olan harmanlara verilecek sos % 2-3 oranını aşmamalıdır.

Bundan fazla sos verilirse sigaralar ağızda bulaşma ve genizde yanma yapar. Proteini yüksek harmanlara ise % 5 -15 ‘e kadar sos verilebilir.

Tabii ki burada da uyarmamız gereken bir husus verdiğimiz oran miktarlarının hiç bir zaman sabit rakamlar olarak kabul edilmemelidir. En elverişli ve isabetli oranları saptamak için denemeler yapılmalıdır.

Soslamanın bir amacı da harmanların ıslahı olduğunu vurgulamıştık. Bu itibarla harmancılıkta tütün ıskartalarına ve tütün artıkları olan sap, damar ve kırıntı tütünlere de bol oranda soslama uygulanır. Bilhassa Reconstitute (ri:kon’stityu:t = tabak tütün) tütün yapımlarında soslama ve diğer katkı maddelerinin katılımı çok yaygındır. Amerikan tipi harman işleminin diğer bir aşaması da kokulandırmadır.

12. 2 - Kokulandırma - Flowering

Flowering olayı Amerikan tipi harmancılığın diğer bir uygulamasını teşkil etmektedir ve bu tip harmanların başarılı olmasındaki önemini ne kadar büyük olduğunun artık bilincindeyiz. Tat duyusunun aynı zamanda % 95’i koku alma olayı olduğunu bir kez daha anımsadığımızda

Amerikan tipi sigaraların kendisini kabul ettirmede, etkinlik payının boyutunu tahmin edebiliriz.

Amerikan tipi koku katkı harmancılığı II. Dünya Savaşı sonrasında gelişmiştir. Kokulama tretmanları önceleri pipo harmanlarında sonraları da sigara harmancılığında kullanılmıştır. Yani sonuçta kokulama uygulamalarının pek fazla bir geçmişi olmadığını söyleyebiliriz. Gerçi kokulu harman denince zaten akla ilk gelen eskiden olduğu gibi o harmana aromalı, natürel kokulu tütün karışımıdır. Bu yüzden de son yılara kadar natürel aromalı tütünlerin üretimine büyük özen gösteriliyordu. Ancak, gün güne modernleşen dünyamızda, yeni yeni içim zevkleri ile ortaya çıkan sigara içicileri, sigara endüstrisinin sürekli kendisini yenileme çabaları, harmanlarda aroma katkısı zorunluluklarını gündeme getirmiştir ve bu nedenlerle harmanlara katkı olarak koku çeşnisi verilmesi oluşmuştur.

Koku katkı maddelerini anlayışı kolaylaştıracağı düşüncesi ile iki grupta topladık.

  1. Natürel esanslar (ekstraktlar)
  2. Kimyasal (yapay-sentetik) ekstraktlar

Harmanlarda uyum sağlama açısından natürel ekstraktlar başta gelir. Fakat kimyasal ekstraktların harmana uyumları güç olmasına karşın kullanımı günden güne artmakta ve yaygınlaşmaktadır. Diğer taraftan harmanlarda, natürel aromatik kokulu türlerle harman hazırlama işlemi hemen hemen tamamen kalkmış durumdadır. Çünkü gerek natürel ekstraktlar, gerekse sentetik ekstraktlarla kokulu harmanlar oluşturmanın maliyeti aromatik tütünlere nazaran daha düşüktür. Yani harmanlamada maliyet etkisi daha azdır.

Burada kokulandırma işinin püf noktası, harmanlara karıştırılacak natürel yada sentetik koku katkıların tütün yapıtına uyum sağlaması için belirli bir ölçüde kullanılmasıdır. Bir kokuyu ölçme fikri biraz garip olabilir. Fakat burada ölçülebilen ve ölçülmesi gereken o kokunun kuvvetidir. Kuvvet deyimi ile kokunun tahriş derecesi kastedilmektedir. Tahriş derecesi ancak bir kokuyu hala algılayabilmemiz için ondan en az ne kadarına ihtiyacımız olduğunu belirlemek demektir. Bu da algılanabilecek en az konsantrasyondur. Bu konsantrasyona THRESHOLD DEĞERİ (Başlangıç değeri) adı verilmektedir.

THRESHOLD değerleri ekstraktların çeşidine göre çok farklıdır. Örneğin; hepimizin bildiği normal bir alkol olan etanolu ele alalım. Kokusu çok keskin değildir.10 litre suda 1 gramını çözersek hala kokusunu alabiliriz. Bir başkasınla amil asetatı ele alalım. Çok hoş bir meyve kokusudur.

Ahududu şekerlemeleri veya oje kokusu olarak ta kullanıldığından 200 ton suya dahi koyulduğunda amil asetatın kokusu algılanabilmektedir.

Bu örneklere bir de beta-jonon kokusunu dahil edelim. Beta-jonon menekşe kokusuna sahiptir. Kokusu fevkalade kuvvetli bir üründür. 143 milyon litre suya bile 1 gramını koyduğumuzda menekşe kokusunu almamız mümkündür.

Bu örneklerden sonra şimdi burnumuzun ve dilimizin, düşünebildiğimizden daha fonksiyonel olduğu bilincine ulaştığımıza şüphe edilemez.

Görülüyor ki, ne kadar az miktarda bir kimyasal aromatik maddenin bu kadar su kitlesi ile karıştırıldıktan sonra bile az bir koklama ile harmanlarda kokuyu algılayabilmekteyiz. Bunu burnumuzun bir mucizesi gibi kabul etsek bile azdır. İşte bu mucizenin ürünü olarak ta hiç şüphesiz Amerikan tipi harmanlar ortaya çıkmıştır.

Harmanlarda koku maddeleri olarak Bergamot ağaç kavunu ve oris kökü yağı, ginset root, tonga baklası , anason, rosemarin, rom , jamaica , vanilin, kakao, tarçın, karanfil, cavandish, maple, Hindistan cevizi, erik , kayısı, armut ve şeftali usare yada esanslar kullanılmaktadır.

Flowering uygulaması oldukça bilinç ve labaratuvar gerektiren bir iştir. Bunun başarılı olarak yapılması için bir çok deneylerin yapılması gerekmektedir. Zira kokuları oluşturma tüm aroma işinin kokulu harmancılığın en zor yönüdür. Bu işte harmancının sadece doğal yeteneği aromayı oluşturmaya yetmez, bunun bilincinin yanında ham maddeler (tabii ve sentetik) ile ilgili geniş bilgiye sahip olması gerekmektedir. Bu bilgiler ancak koku maddelerini öğrenerek ve bunlarla çalışılarak kazanılabilir. Ayrıca bu maddelerin değişik tütünler ile yanma vb. olaylarda ne gibi etkilere ve yeni oluşumlara uğrayacağını da önceden saptamak ve bilmek gerekir. Yine bu sırada aroma maddelerinin alkolde çözülebilen, ısıya dayanıklı olmayan maddeler olduğu için zaman unutulmamalıdır. Çünkü aromaların bu özellikleri uygulamaların ne şekilde yapılması açısından son derece önemlidir.

12. 3 - Fixatörler ve koruyucu ajanlar :

Fixatör denilen maddeler, Amerikan tipi soslu harmanlarda katkı kokuların tutuculuğunu ve devamlılığını sağlar. Zira yukarıda da belirttiğimiz gibi bu tip harmanlara katılmış olan natürel veya yapay sentetik katkı kokuları, içim sırasında, sigara yanarken ısının 650 -700 santigrat dereceye kadar yükselmesi nedeni ile de kompoze olur ve kimyasal yapıları bozulur. Bu durum sigarada veya diğer tütün yapıtında arzu edilen kokuyu bozar yada kaybeder. İşte bu nedenle harmanlara karıştırılmış olan katkı koku maddelerinin sıcaklıkla bozulup yararsız hale gelmemeleri için harmanlara ayrıca koku koruyucu (fixatör) eklenmesi gereksinimi kaçınılmaz olmaktadır.

Günümüzde harmanlarda kullanılan değişik nitelikte fixatörler piyasada vardır. Bunların bazıları için örnekler verebiliriz.

1 - Natürel fixatörler : Bunlar natürel olarak elde edilmiş reçineli ve sıcağa çok dayanıklı maddelerdir. Genelde kendileri de kokulu olduklarından harmana önceden verilen esas kokuyu negatif yönde etkileyebilirler. Natürel fixatörleri çok iyi seçmek gerekir. Notların 1.bölümünde bazı tütün menşelerimizin koku niteliklerini açıklarken kendilerine has natürel kokularından bahsetmiştik. İşte fixatör seçenekleri de bu tütünlerin kokuları doğrultusunda yapıldığında isabet şansı artmış olacaktır.

2 - Etil steart : Bu fixatör yağlı ve koyu kıvamlıdır. Bu nedenle kullanılması güçtür. Ekseriyetle uygulama işi sıcak bir ortamda gerçekleşmediği zaman pek çabuk donarak küçük tanecikler halinde kıyılmış tütünlere karışır ve sigaralarda lekeler yapabilir.

3 - Talu balsam : Bu fixatör bir patenttir. Natürel reçine ve koku maddesinden oluşur. Ancak çok etkili ve kuvvetli olduğundan, Threshold değerleri aşıldığı takdirde harmana önce verdiğimiz kokuyu örter.

Özet olarak sonunda vurgulamaya ihtiyaç olan sorular ortaya çıkmaktadır. Örneğin; harmanlara fixatör katmak yerine, sigaraların yanma derecelerini düşürerek koku maddesinin de kompoze olmayanları veya hiç olmazsa de kompoze olayına, ısıya daha mukavim olanların tercih edilmesi daha doğru olacakmış gibi düşünceler.

Amerikan tipi soslu harmanlarda rutubet oranı çok yüksektir. Bu durum harmanların küflenmesine ve bunun neticesinde harmanlarda hoşa gitmeyen kötü kokuların oluşmasına ve de sigaralarda ağızda bulaşmalara neden olmaktadır. Harmanlara katılan diğer tipte maddeler ve koruyucu ajanlarla harmanlarda ve yapıtlarda küflenmeyi önlemek amaçlanmaktadır.

Başlıca koruyucu ajanlar olarak Sodyum Benzout ve çeşitli firmaların patentli ürünleri kullanılır. Bu ajanların kullanımında bir sakınca yoktur.

Ancak koruyucu ajanlarda aranan nitelikler suda kolaylıkla eriyebilmeleri ve yapıtın içimini kötü etki yapmamalarıdır.

12. 4 - Katkı maddeleri ve eriticiler :

1 - Soslu harmanlarda sos eriticisi olarak genelde su kullanılır. Ancak bu su temiz, yani steril olmalıdır. Aksi takdirde suda bulunabilecek bakteriler sosu ekşitir veya bozar. Harmana verilecek sos ve su oranı tütünlerin durumuna göre belirlenir. Genelde oranlar hemen hemen eşittir.

Suda eritilmiş sosların harmanlara verilme tarzları harmanın miktarına göre etkinlik ölçüleri dahilinde pulverize, dipping (daldırma) yada kapalı sistem döner silindirlerde verilir.

2 - Koku eriticileri ise soslara nazaran çabuk gaz hale gelen nitelikte olmalıdır. Zira önceden de ifade ettiğimiz itibarla koku ancak burnumuz tarafından gaz halinde olan cismi algılayabildiğinden genelde koku eritici olarak alkol ve çeşitleri kullanılır. En yaygın koku eriticisi dietil alkoldür.

Ayrıca rom , tatlı şarap, brendi gibi çeşitli alkollü maddeler de kullanılmaktadır. Harmanlarda saf alkolün kullanımı harmanların rengini koyulaştırıp tütünlere yakarlık özelliği verdiğinden 3 alkol 1 su miktar karışımı yapılarak kullanılması daha makuldür. Sulu alkolün miktarı da kullanılacak koku maddeleri ağırlığının % 60- 70 oranı miktarında olmalıdır.

Sos ve kokuların hazırlanması ve uygulanışı :

Amerikan tipi soslu ve kokulu harmancılığın bir cephesini katkı maddeleri oluştururken, diğer cephesini de Toaster (kızartıcı) deyimiyle adlandırılan yüksek ısı ile işleme uygulamasıdır. Hedeflenen amaç, harman tütünlerinin sosları ve kokuları kolayca absorbe etmelerini sağlamaktır. Şimdi sos ve kokuların hazırlanışını ve uygulamalarını şöyle bir sırada izleyelim.

1 - Önce sosların hazırlanış ve uygulanışı : Eritici su 100 santigrat dereceye kadar kaynatılır. Sonra suyun sıcaklığı 70 - 80 santigrat dereceye kadar düştüğünde, şekerli öz sular başta olmak üzere sırası ile diğer maddeler de katılarak karıştırılır. Bundan sonra su sıcaklığının 60 santigrat dereceye düşmesi beklenerek humectanlar (dietilen-glycol- sabritol vb.) maddeler katılarak yine karıştırılır. Harmana fixatör verilecek ise, bu ayrı bir yerde ılık suda eritilir ve karışıma yavaş yavaş karıştırılarak eklenir. Sos hazırlanışının son işlemi, yanmayı arttırıcı ve koruyucu ajanların sos karışımına katılmasıdır. Bunlar da karışımla sıcaklığı 40-45 santigrat dereceye düştüğünde karıştırılarak verilmesidir. Böylece harmanlara verilecek sos kullanıma hazırdır.

2-Katkı kokuların hazırlanışı ve uygulanışı : Eski sistemde koku katkı maddeleri harmanlara pulvarizatörlerle verilir. Ancak günümüzde artık soslamada olduğu gibi kokulandırma uygulaması da kendi ekseni etrafında dönen modern silindirlerle gerçekleştirilmektedir.

Önce harmanlar kıyılmış durumda 70-80 dereceye kadar ısıtılıp ardın 45-50 santigrat dereceye kadar hava akımı ile soğutulur ve katkı kokuları kokulama silindirinde ayarlı atomizörler aracılığıyla verilir. Bu işlemden sonra harman yarım veya bir gün dinlendirmeye alınır. Bundaki amaç kokunun harmana homojen olarak yayılmasını sağlamaktır.