TÜTÜN EKSPERLERİ DERNEĞİ

TÜTÜNLERİN HARMANLANMASI

3.12. TÜTÜNLERİN HARMANLANMASI

Görüldüğü gibi tütünler, önce açım esnasında, son tavlama silindirinde harmanlamasından daha sonra kıyılmış tütünlerin kurutulmaları ve soğutularak toz ayırımı işlemlerinde kıyılmış tütün silosunda ve son kez de sigara makinelerinde karışarak harmanlanmaktadır. Bu işlemlerin sigara yapımında ne kadar önemli olduğunu sanırım yeterince ortaya koymaktadır. Yine de bunların her sigarada homojen bir içim zevki sağladığını kesin olarak söylemek mümkün olmamaktadır. Bu itibarla işlemleri hiçbir ihmalliğe meydan vermeden titizlikle uygulamak gerekmektedir.

Tütünler son tavlamadan sonra iyi bir şekilde harmanlanırlar. İşlem el ile yapıldığı gibi, üretim akışını aksatmayacak bir şekilde mekanik olarak ta ifa edilebilir.

Burada ikinci yöntem daha tercihe şayan ve yaygındır. Zira bu tarzda gerçekleştirilen uygulamada harmanlamanın istenilen niteliğe yakın bir düzeyde sağlandığını görmekteyiz. Harmanlama yöntemi özel tesislerde yapılır. Örneğin, raylı silolarda tütünler hem harmanlanır hem de rutubetin homojenleşmesi için bekletilirler. Harmanlama tesislerinin hacmi genelde harmanın miktarına tekabül eder kapasitededir. Başlıca 800, 1000, 2000 veya 4000 kiloluk tütün harmanlamasını mümkün kılan büyüklüktedir. Silonun tabanı yürüyen banttan oluşur. Üst kısımda ise raylar üzerinde silonun enine eşit ve uzunluğunun yarısı kadar, ileri geri hareket eden banttan ibaret, adeta yürüyen arabayı andıran vargel tesisi vardır. Bu sistem ile son tavlamadan çıkan tütün, arabanın bandı üzerine akar ve ileri geri hareketiyle silonun içinde katlar meydana getirir.

Harmanlama işinin tamamlanması ve siloların dolmasıyla sistemin tabanını oluşturan bant harekete geçirilir. Silonun önünde buluna dişli merdane, tütünleri kıyım için sevk bandının üzerine aktarılır.

Böylece tütünlerin bir kez daha harmanlanması gerçekleşmiş olmaktadır.

Tütünlerin son tavlamadan sonra harmanlanmasından başka sistemlerde vardır. Örneğin, tütünlerin vargel aparatı tarafından silonun içine dizilmiş kasaların içine serpilmesi veya kasaları bir daire şeklinde dizip hareket ettirerek doldurulması gibidir. Oysa bugün üretime en yaygın olarak kullanılan sistem yukarıda açıklamasını yaptığımız harmanlama sistemleridir. Çünkü sistemde el emeği yoktur. Ancak işçi tesisin düzenli çalışmasını denetler. Ayrıca harmanlama işi de çok kaliteli olmaktadır. Diğer taraftan üretimin sürekliliği ve devamlılığı aksamadan sağlanmaktadır. Her fabrikada kapasitelerine göre 2-3 veya daha fazla harmanlama tesisi (silosu) bulunur. Hacimleri tekrar hatırlatıyoruz, bir harmanın toplayabilecek kadardır. Kapasite, 1 m3 alana düşen tütünün 75 kilo ağırlıkta olacağına göre hesaplanır.

Tesisin harmanlama işlemi örneklerle yapılır. Ayrımı kolay olan bir menşeyin siloda dağılımı ve serpilme farkı kontrol edilerek yapılır. İşlemin kalite sınırları içinde farkı % 5'ten ziyade olmaması gerekir.

Harmanlama tesisleri ve siloların başka bir özelliği de tütünlerin silolarda her ne kadar az zaman da olsa bekletilmelerinde, rutubetin tüm menşeylere eşit şekilde dağılımına ve nüfuz etmesine yardımcı olmasıdır. Artı, fabrikada silolardan önceki teknolojik işlemler akışının herhangi bir nedenle devre dışı kalması nedeniyle üretimin siloların boşalmasına kadar devam ettirebilmesi başka bir avantajdır.

3.13. TÜTÜNLERİN KIYIMI

Bu işlem harmanlanmış ve yeterli tav normuna kavuşturulmuş tütünlerin kıyılma işlemidir. İşlemin sigara imalatında büyük önemi vardır. Çünkü kıyılmış tütünlerin kalitesi, sigaraların düzgün şekilde, yani homojen dolgulukta olmasını ve tütün tasarrufu yapılmasını etkiler. Kıyım ile tütünleri, mümkün mertebe uzun boyutta, esnek, eşit ende saçaklı ve kolayca ezilip toz haline gelmeyecek duruma dönüştürülmesi amaçlanır. Kıyım her hangi malzemeyi sivri bir aletle parçalamak anlamındadır. Dolayası ile olay üç şekilde gerçekleşir. Birincisinde kesim aleti tütünün üzerine nacak gibi girerek, tütünü parçalar keser. İkinci tarz kesimde makas gibi bir kesme söz konusudur. Üçüncü şekilde de kıyım aleti tütünleri açı oluşturarak kıyar. Böylece tütünler ince, tel gibi, kıymık haline getirilerek kıyılır.

Ancak tütün kıyımının genel amacı uzun boyutlu, ince telli, esnek tozu az ve saçaklılık niteliği üstün olan bir işlemin gerçekleşebilmesidir. Bu doğrultuda ey iyi kıyım şekli, tütünleri makasın işleyiş tarzına göre kesilmesidir. Oysa bu güne dek böyle bir tarzda çalışan makine keşfedilmemiştir. Bu hususta pek çok makine örnekleri yayılmışsa da verimlilikleri düşük olduğundan terk edilmişlerdir.

Tütünden elde edilen avantajlar kıyımda sarf edilen zamanı dengeleyememiştir. Günümüzde sigara fabrikalarında tütünlerin kıyım işlemi, bıçaklarla sürttürerek adeta ekmek keser gibi birinci ve üçüncü tarz üzerinden yapılmaktadır.

Teknolojik işlemin normal olabilmesi için kıyımın şu aşamalarla ve bazı hususların gözetilmesi ile gerçekleşir.

  1. Tütünlerin kıyım tavında olması
  2. Tütün tavının normal seviyede, yaprakların muntazam dizilmiş bir şekilde ve ölçüde olması
  3. Top sıkılığının (dansitesinin) optimum normda olması.
  4. Kıyımda kullanılan bıçakların keskin ve bıçak ayarının iyi yapılmış olmalıdır.

Dolayısıyla kıyım tarzları ve makine çeşitleri nasıl olursa olsun iyi bir kıyım elde etmek için yukarıda ki bu koşulları sağlamak icap etmektedir. Şimdi bunların nedenlerini kısaca açıklayalım.

Tütünlerin kıyım makineleri haznesine düzgün dizilmesi ve yeknesak ölçüde olması, kıyımın önemli bir safhasıdır. Çünkü tütün kıyım makinesi haznesinde yeknesak kalınlıkta değilse kıyım topunun normal, homojen bir şekilde preslenmesi mümkün olmamaktadır. Böylece bıçaklar bu bölgedeki tütünü kıyamamakta adeta yolarak kıyım parçacıkları ve tozları oluşturmaktadır.

Tütünün preslenmesi, tütün topunun sıkılığı ve top ağzının muntazam seviyede olması, makinenin özel kısmında meydana gelmektedir. Kıyım makinesinin bu bölümünde iki özelliğe dikkat edilmesi gerekir.

  1. Tütün topunun optimum sıcaklıkta olması : Yapılan pek çok deneyler sonucunda yapraklar en fazla 750 kg/m3 baskı yapılmasıyla optimum top sıkılığına ulaştığı saptanmıştır. Bu sınır aşıldığı taktirde yaprak dokularında mekanik bir parçalanma meydana gelmektedir ki, hedefe kötü etkisi gözlenmektedir.
  2. Tütünlerin pres halinde mümkün mertebe daha az zaman kalmasına dikkat edilmelidir. Aksi takdirde kıyılmış tütün tellerinin mekanik direnci azaldığı gibi daha sonra şekillerinin deforme olma olasılığı da artmaktadır.

Tütünlerin kıyımını gerçekleştiren bölüm makinenin kesim takımıdır. Bu arada kaliteli ve bol saçaklı kıyılmış bir tütün elde etmek için bıçağın tütün topuna giriş tarzının büyük ehemmiyeti olduğunu hemen söylemeniz gerekir. Örneğin, bıçak tütün topu üzerine kesmeyi birden tüm kesici alanı ile yapıyorsa, bu kez kıyım için fazla güce ihtiyaç olacaktır. Eğer bıçak topa tedrici olarak, önce bir ucu ile sürünerek girerek tütünü kıyıyor ise o derece güç bakımından yüklenmediği gibi gerek kıyımın kalitesi, gerekse toz oluşumu daha az (sezilmeyecek) miktarda gerçekleşecektir. Nitekim bıçağın top üzerinde dikey düşüşü durumunda kıyım işleri zor olmakta, çünkü tütünün esneklik özelliğinden oluşan direnç gücü, bıçağı tamamen ters yönde etkilemektedir. Bu itibarla kıyımda bıçakların performanslarını ve kıyılmış tütünlerin kalitesini arttırmak amacıyla tütün topunun girişleri 85o de olmasına göre ayarlanmaktadır.

3.14. KIYIM MAKİNELERİ ÇEŞİTLERİ VE ÇALIŞMALARI

Konumuzun başında elle kıyımdan bahsetmiştik. Hala ülkemizin güney doğusunda bazı yörelerde özel içim için tütünler havan sistemi ile elle kıyılmaktadır. Bu çok eski bir sistem hüviyetini taşımaktadır. Hatta yıllar önce Cibali sigara fabrikasında 50 havanla günde 400- 500 kilo tütün kıyıldığı fabrikanın anıları arasındadır.

Makine ile yapılan kıyımın ilk makineleri tek bıçaklı, tütün kıyım topuna yukarıdan aşağıya doğru dikey düşerek kesim yapan giyotin makineleridir. Bu makineler, işleme teknolojisi pek ileri gitmemiş fabrikalarda hala kullanılmaktadır. Şimdi yukarıdaki şekil üzerinde Giyotin tipi bir makineyi ve işleyişini inceleyelim.

Yaprak tütün silolarından tütünler bir defa daha yabancı madde ayırımından geçirilerek kıyım makinelerinin haznesine sevk edilir . Burada bir işçi tütünü homojen kalınlıkta olması için dağılımını yapar.

Haznede tütün kalınlığı 33-42 cm dir ?. Transportörün  üzerindeki kitle dansitesi ise 150-180 kg/m3 civarındadır. Böylece tütün topu oluşumunun ilk safhasını teşkil eden kitle metal bir köprü  vasıtası ile makinenin yuvarlak merdanelerden oluşmuş presleme bölümüne sevk edilir. Bundan üzerindeki tütün tabakasının miktarı, esas  numara olarak belirttiğimiz merdaneyi, diğer pres merdaneleri  ile aralarının bağdaştırıcı kullanarak ayarlamak suretiyle yapılır.

Presleme top makinenin ağız kısmına  verilir. Topun şekillendirmesi presleme aparatının sabit olan hareket halindeki  ve her zaman sabit durumda bulunan bu kısmında oluşmaktadır.

Aparatın üst kısmındaki sabit olmayan demir saç parçası ile top yüksekliği ayarlanır. Bu yükseklik 60-100 mm arasında değişmektedir. Makinenin  kolu, üzerinde eşit konulan  ağırlıklar durumunda genelde ortalama top yüksekliği giyotin tipi makinelerde 8.8 cm, döner bıçaklı makinelerde ise 11 cm dir. Dolayısıyla topun yüksekliğinden dansite durumunu da değerlendirmek mümkündür. Bugün fabrikalarımızda kıyım 85 mm top yüksekliğinde yapılmaktadır. Top yüksekliği pres bölümünün üst tarafında bulunan bir skalaya göre ayarlanır.

Eşit yükseklikteki topun dansitesi tütünün rutubet derecesine göre değişme arz eder. Nem fazla olduğu hallerde dansiteyi kolun üzerindeki ağırlıkları ileri ve geri çekerek veyahut ta yeni ağırlıklar ilave edilerek arttırmak, ağırlıkları almakla da azaltmak mümkündür. Bu güne dek dansitesinin 800-900 kg/m3 olması ve tütünün pres aparatının da en fazla 180 sn kalması durumunda elde edilmiştir.

Tütünün kıyımını, makine yukarı ve aşağıya doğru hareket eden bıçağı ile gerçekleştirir. Çelik kollara çok iyi biçimde tutturulmuş bıçak, pres aparatının ağzına önceden belirlenmiş ende itilen tütünü keser. Aşağı hareketi ve tütün kesmesi esnasında bıçağın arka tarafı tütüne sürünür yukarı çıkışında ise özel bir kolla bıçak bir kaç milim ileri itilir. Makinenin pres bölümü ile bıçak aksamı bir uyum içinde çalışır. Öyle ki bıçağın yukarı çıkışı esnasında tütün topu kıyılacak en kadar presin ağzına ileri sürülür. Aşağıdaki şekilde giyotin makinesinin bıçağı ile birlikte kesim aksamı görülmektedir.

Çeşitli vesileyle ifade ettiğimiz gibi iyi kaliteli bir kıyımın gerçekleşmesi için kıyım makineleri bıçaklarının keskin olmasına dikkat edilir. Zaten giyotinlerde her 5-7 saat arası bıçaklar bilenmektedir.

Çünkü burada bıçağın tam dikey çalıştırılması söz konusu olmamaktadır. Bıçak  giyotinde topa 2 derecelik bir açı ile girmesini sağlamak şeklinde monte edilir. Bıçak bilenirken ucunun oluşturduğu üçgenin 13-16 derece olmasına önem gösterilir. Bu açı kaliteli tütünlerin kesimine alt sınırda olmalı. 13 dereceden daha az üçgenli olan sivrilikteki bıçaklar kolay ve çabuk aşınırlar.

Bıçakların sırtları sürtünmenin az olması için her zaman düz ve yalabıktır. İri taşlı bileylerle bilinen bıçaklar, sonra haviye ile düzenlenir. Çünkü aksi takdirde kesilmiş tütün telleri kertikli olacaktır.

Halbuki kertikli saçakların dayanıklılığı azdır.

Kıyım enine bağımlı kalmak itibariyle bir giyotin tipi makinenin kapasitesi saatte 300-350 kg dur.

Bu tip makinelerin daha geliştirilmiş başka modelleri döner bıçaklı olanlarıdır. Aşağıda giyotinlerin bir üst modeli olan, uçak pervanesini andıran bıçaklı ve günümüzde en yaygın olarak kullanılan 6 döner bıçaklı kıyım makinelerinin kesim aksamları verilmiştir.

Daha modern olan ve daha verimli çalışan bu makinelerin tütün alma hazneleri daima bir sallanma ve titreşim halindedir. Böylece tütünlerin muntazam bir şekilde hazneye dolmaları ve düzgün bir seviye oluşturmaları otomatik olarak gerçekleşir. Tütün topunun preslenmesi de basınç ile yapılmaktadır. Topun ortalama dansitesi 600-700 kg/m3tür. Giyotine göre pres altında kalma süresi hemen hemen 3 misli kısaltılmıştır. Genelde 78-66 sn arasındadır. Kısaca bu makineleri yukarıdaki verilere göre dahi değerlendirdiğimizde daha çağdaş düzeyde olduklarının kolayca keşfedebilmekteyiz.

Döner bıçaklı makinelerle gerçek anlamda kesim değil de kıyım yapılır. 5-8 e kadar bıçakla donatılmış bu makineler tütünleri eşit ende, gayet nazik bir şekilde kıymakta ve istenilen saçaklılık elde edebiliriz. Diğer taraftan 1 saatte kıyabildikleri tütün miktarı saatte 3400-3500 kilodur. Yani giyotinlere göre takriben 10 misli daha fazladır. Örneğin,

Giyotin tipi TB makine ile saatte 300-350 kg kesilmekte,

Hauni firmasının KTF-1 döner bıçaklı kıyım makinesi ile saatte 3400 kilo

Hnf-Legg firmasının SS marka makinesi ile ise bu miktar bir saatte 3500 kiloya ulaşmaktadır.

Ayrıca döner bıçaklı makinelerle kıyılan tütünlerde toz oluşumu oranları çok daha azdır. Başka bir avantajı da bu makinelerin bıçaklarının otomatik olarak bilenmesi ve sahip oldukları üstün performanslı aspirasyon sistemiyle gerek bıçak bilenmesi gerekse kıyım esnasında meydana gelen tozların hemen emilerek temizlenmesidir.

Genellikle sigara fabrikalarında her tütün hazırlama hattına 3 adet kıyım makinesi gelecek şekilde dizayn edilmiştir. Harmanlama silolarından kıyım makinesine, besleme hattı ile gelen yaprak tütünlerin, 0.5,0.6,0.7,0.75,0.9 ve 1.0 mm kalınlıkta kıyımları yapılabilmektedir. Fakat standart olarak 0.7 mm kıyım işlemi tamamlanır.

Bir diğer hatta ise damar kesme makinelerinde kalabure-kesilen yaprak kökleri ve treehez makinesinde yapraklardan ayrılan damarlar, damar dinlendirme silolarında toplanır. Bu silo doluncaya kadar % 25-30 rutubete getirilen damarlar damar ezme makinelerinde bant ile taşınır. Burada preslendikten sonra kıyım makinelerinde % 14-15 rutubet ile kıyımlar yapılır ve diğer yaprak tütün kıyımları ile birlikte prosedür devam eder.

3.15. KIYILMIŞ TÜTÜN KURUTMA SİLİNDİRLERİ VE SİLOLAR

Kıyılmış tütünler, fazla rutubetli ve saçak tellerinin de birbiriyle yapılmış durumda olmaları nedeniyle sigara yapımı için hemen kullanılmazlar. Aynı zamanda kıyım esnasında belirli oranlarda toz da oluşmaktadır. Buda sigaraların içim özelliklerini kötü yönde etkileyecektir. Bunun için kıyılmış tütünlere kurutma, dağıtma ve tozdan arındırma işlemleri uygulanır. Kurutma işlemi kıyılmış tütünleri rutubetlerini atmaları için cebri olarak kurutma silindirinden geçirilmeleriyle gerçekleştirilir. Nitekim günümüzde modern sigara fabrikalarında kıyılmış tütünlerin koşullandırılmış hava ile kurutulmasına çok büyük önem verilmektedir. Fabrikalarda ısı kaynağı olarak buhar, doğal gaz ve elektrik enerjisi kullanılan envai çeşit silindirler mevcuttur. Fakat çalışma prensipleri birbirine benzerlik gösterirler.

Çelik yapılı silindirler kıyılmış tütünün içersinden dışarıya daha kolay çıkışının sağlanması için uzunlukları yönüne doğru biraz meyillidir. Silindir döndükçe tütünler aşağıdan yukarı taşınırlar ve kendi ağırlıkları yüzünden tekrar aşağıya düşerek bu esnada tütünler akışları esnasında birbiriyle karışır. Silindirin içine kaloriferle verilen koşullandırılmış sıcaklık 60 derece veya maksimum 130 derecedir.

Bu ısılı hava tütünlerin tavlarını atmasını sağlar. Aynı zamanda düşüşleri ve silindirin duvarlarında vuruşları neticesinde tütünlerin büyük ölçüde dağılması da gerçekleşir. Kıyılmış tütünlerin silindirlerde rutubet kaybı maksimum % 6-8 oranındadır. Tütünlerin silindir içinde kalma süresi takriben 3-6 dakikadır. Tabi bu süre kıyılmış tütünlerin rutubeti ve ısının derecesiyle ilişkilidir.

Konuyu özetlemeden kıyılmış tütünlerin bilinçli, güdümlü kurutulmasının sigara yapımında büyük teknolojik avantajlar sağladığını bir kez daha vurgulamak istiyoruz. Zira iyi kurutulmuş tütünler hem dirençlerini, hem elastikiyetini hem de kabararak doldurma kapasitelerini önemli ölçüde arttırmaktadır. Zira kurutulan tütünlerin saçakları ısının etkisiyle kıvrılarak hacim ağırlıklarını yükseltmekte, böylece de 1 adet sigara için sarf edilen tütün miktarı azalmakta, randıman artmaktadır. Diğer taraftan kurutulmuş tütünün rutubeti her yerinde, örneğin % 13 gibi homojendir. Bu ise sigara makinelerinin aksamadan çalışmalarını sağlayacaktır. Aynı zamanda termik bir işleme tabi tutulmuş tütünün içim özellikleri ve yanma niteliğinin önemli derecede arttığı da bir gerçektir. Fakat aksi hallerde kıyılmış tütünlerin kurutulmalarında meydan verilen gözümüzde en önemsiz hatalar bile tütünlerin kalitelerinin şiddetle düşmesine ve büyük kayıplara neden olabilir. Bu hatalar neden kaynaklanabilir. Örneğin, silindirin içine verilen tütün miktarı dengeli olmayıp veya ısının dereceleri aşır, başka deyimle farklı bir rejim uygulandığı tekdirde, tütünün bir kısmı kurumuş, diğer bir bölümü de silindiri anormal rutubetle terk edecektir. Aşırı ısının tesirine maruz kalan kıyılmış tütünler silindir içinde kavrularak fiziksel özelliklerini getirecekler ve daha sonra toz haline geleceklerdir. Dolayısıyla kurutma işlemi büyük bir itina ile yürütülmelidir.

Bilindiği gibi kurutmadan sonra silindir içinden çıkan tütünün sıcaklığı ortamın sıcaklığından çok fazladır. Eğer tütünler tedrici olarak bu sıcaklıkta bırakılırsa yüzeyleri hemen kuruyacaktır. Daha sonrada ufalanarak toz haline gelecektir. İşte buna meydan vermemek için tütünlerin hemen soğutulması icap etmektedir. Çünkü tütün rutubeti sıcaklığa göre nispeten daha kolay ve çabuk atabilmektedir.

Fabrikalarda kıyılmış tütünlerin kurutulma silindirlerinden hemen çıkıştan sonra pnömatik sistemle dağıtılmaları, soğutulmaları ve tozdan arındırma işlemleri yapılır. Bu arada aynı zamanda yapışmış tütün telleri birbirinden ayrılırlar.

Pnömatik sistemlerin boru içleri düz, pürüzsüz olmalıdır. Çünkü böyle nitelikteki borularda tütünlerin sürtülmesi neticesinde ufalanmaları daha az olmaktadır. Bunların yatay bölümleri mümkün mertebe daha az kısımlardan oluşmalıdır. Boru içindeki hava vakumu ayarlı olmakla beraber hızı 25 m/sn geçmemelidir.

Kıyılmış tütünlerin soğutulması ve tozlardan arındırılması işlemi yine kurutma silindirlerine benzer silindirlerle yapılmaktadır. Arada olan fark silindirin için vantilatörlerle verilen koşullandırılmış hava bu kez soğuktur. Silindirde aynı zamanda toz ayırımı, tütünlerin elenmesi de gerçekleşmektedir. Bu arada kıyılmış tütün rutubetinden % 0.5 oranında kaybeder. Bunu kurutulma işleminde rejim ayarının yapılmasında göz önünde bulundurulması için belirtmekteyiz.

Böylece kurutulmuş, soğutularak dağıtılmış ve tozdan arındırılmış tütünler bant ile kıyılmış tütün silolarına pnömatik olarak taşınır.

Kıyılmış tütün silolarının sayısı her harman grubuna 2 adet isabet edecek şekilde hesaplanmaktadır. Kıyılmış tütün silolarının her biri 4 katlı olup, ortalama 10.000 kilo kapasiteleri vardır. Örneğin, 10 ton kapasiteli siloların kat itibariyle tütün kapasiteleri aşağıdaki gibidir.

1. katında 3.000 kg

2. katında 2.500 kg

3. katında 2.500 kg

4. katında 2.000 kg tütün bulunmakta ve bu tütün tabakalarının ortalama yüksekliği 35-50 cm den fazla olmamalıdır.

Kıyılmış tütün silolarının iskeleti madeni maddeden yapılmaktadır. Madeni kısımlar tütüne koku vermeyecek özelliğe sahip boya ile boyanır. Ahşap kasaların dış tarafları cilalanıp iç yüzeyleri kontrplak ile kaplanır, boyamadan sonra yüzeyleri parlatılır. Aslında kıyılmış tütün siloları, açımdan sonra yaprak harmanlama silolarıyla büyük ölçüde benzerlik arz ederler. Zira burada da vargel arabası vardır.

Burada da tütünlerin bu kez kıyılmış halde harmanlanması karışımı da hedeflerin arasındadır.

Silo katlarında kıyılmış tütün tabakalarının yüzeyleri kurumasına meydan vermemek için siloların bulunduğu ortamın nispi neminin en az % 65, sıcaklığın da 22-25 derece olmasına özen gösterilmelidir.

3.16.KIYILMIŞ TÜTÜNÜN TEKNOLOJİK ÖZELLİKLERİ

Bu konuya yeri geldikçe her ne kadar açıklık getirmeye çalışmışsak ta iyi dış görünüşlü, normal ve düzgün dolgunlukta, mümkün mertebe az tütünler ve yanma vasfı yüksek olan bir sigaranın oluşturulmasında kıyılmış tütünün teknolojik özelliklerinin büyük önem taşıdığını bir kez daha vurgulamak istiyoruz.

Kıyılmış tütünün kalite değerleri içinde ağırlık, ön planda olan açısından tütünlerin saçaklılık durumudur. Yani, uzun - orta- kısa ve toz oranlarından oluşan fraksiyon durumudur. Tabi böyle bir ayrım biraz şekilseldir. Çünkü saçaklar içinde kıyılmış tütün tellerinin fraksiyonuna kesin bir sınır ayrımı koymak mümkün olmamakla birlikte çokta zordur. Yine de otomatik elek aparatı ile yaptığımız ölçümlerde 1 dakika süre içinde 5 mm çaplı çelik kutu kabın üzerinde kalan saçaklara uzun saçak, 2-1 mm çaplı kabın üzerinde kalanlara orta ve kısa saçak ve 0.5 mm en alt kısmında toplanan fraksiyon da tozdur.

Saçaklılığı oluşturan her fraksiyonun sigara yapımında bir ayrı özellik etkisi vardır. Bu arada sadece tozun olumsuz etki yaptığını keşfetmek ve söylemek sanırım en kolay olacaktır. Çünkü tozun özgül ağırlığı çok olduğundan sigaraları doldurma özelliği de düşüktür. Diğer taraftan da tozun, sigaraların içim tadını ve düzgün yanma niteliğini olumsuz yönde etkilemektedir. Dolayısıyla bir kıyılmış tütünde toz oranı ne kadar yüksek ise kalite de o derecede düşüktür.

Uzun saçaklı kıyılmış tütünler saçaklık oluşturma, birbiriyle örelenme, yüksek özgül ağırlıkta olma niteliği taşımaktadırlar. Lakin esneklikleri azdır. Bu itibarla sadece uzun saçaklı kıyılmış tütünlerden imal edilmiş sigaraların özgül ağırlıkları yeğin ve uçları dökülmez. Fakat sigaralar boylarınca homojen bir şekilde doldurulamaz ve parmak uçlarıyla ezildiğinde yetersiz esneklikleri yüzünden şekillerini kaybedeceklerdir.

Diğer taraftan orta ve kısa fraksiyonlu saçaklardan oluşan sigaraların daha fazla özgül ağırlıklı olmasına karşın esnektirler. Fakat bu fraksiyonlar, kıyılmış tütünlerde ise yüksek oranlarda oluşturulan sigaralar daha ağır, katı görünürler. Adeta kalem gibi sert kötü drenajlı, olumsuz hava geçirgenlik ve uçları kolay dökülebilen özellikleri taşıyacaklardır.

O halde saçaklılık fraksiyonlarının iyi ve kötü yönlerini bilerek kaliteli bir sigara imal etmek için bu iki fraksiyonun oranları arasında bir denge sağlamak en önemli iş ve husus olduğunu belirtmektir.

Genelde günümüzde sigara imalatında kullandığımız makineler, kıyılmış tütünlerin uzun saçaklarının % 75 oranında olmaları durumunda en iyi, aksamadan ve en randımanlı çalışmaktadır. Fakat bu illa uzun saçakların % 75 olmaları anlamında algılanmamalıdır. Çünkü imalat sırasında kırılma sonucunda uzun saçakların miktarı % 60 civarına düşmektedir.

Bu arada kıyılmış tütünlerin saçaklılık boyutları pek çok faktörlere, başlıca da tütün yapraklarının karakteristik özelliklerine bağlıdır. Yüksek kaliteli zengin muhteviyatlı ve elastikiyet nitelikleri üstün olan tütünlerin kıyımından elde edilen saçaklar daha uzundur. Keza yaprak ayasının büyüklüğü de saçak boyutunu olumlu yönde etkiler. Büyük telli saçak oluşumunu müspet etkileyen faktörler arasında teknolojik işlemlerin önemini de dahil etmemiz gerekir. Örneğin tütünlerin normal bir açım işlerine tabi tutulması. Çünkü iyi bir şekilde açılmamış tütünler kıyım makinelerinde normal kıyım topunun oluşmasını sağlayamaz. Bu itibarla da kıyımın saçaklılık fraksiyonu kötü bir yön çizer. Hatta kıyımda saçak fraksiyonlarını oluşturmada tütünlerin daha yaprak işleme atölyelerinde işleme durumlarına, yani yaprakların orada buruşuk veya düzgün işlenmiş olup olmamalarına, denk yapma ile denk tarzının bile saçak boyutunu etkilediğini görmek mümkündür.

Ayrıca harmanlara mümkün mertebe fala oranlarda kırık tütün katılmamasına özen gösterilmelidir. Çünkü kırıntı tütünler saçaklılığı sadece yaprak boyutlarının küçük olması ile etkilendiğiyle kalmayıp haricinde açım sonrası, düzgün bir şekilde harmanlanamamaları kıyım topunda yeknesak bir şekilde dağılma göstermemeleri nedeniyle de saçaklılık fraksiyonunu kötüleştirirler.

Tütün yapraklarının kıyıma girme şekillerinin de etkisi vardır. Örneğin eğer tütünler kıyım esnasında uzunlukları itibariyle dikey durumda iseler kıyımdan uzun telli saçaklar oluşacaktır. Çünkü uzun saçaklar yaprak ayasının en uzun kısımlarından ve en az damar ihtiva eden sektörlerinden kıyılacaktır.

Bir işlemde veya olayların gelişmesinde en iyi neticeler sağlayan faktörleri açıklarken her zaman bunların hangisinin daha etkili olduğunu, onları derecelendirmeye çalışmadan kaçınılması lazım gerektiğini çeşitli vesilelerle vurguladık. Bu hususta faktörlerin eşit derecede önem taşıdığı inancı içinde olayın çözümünü her zaman uzman kişinin takdirine bırakmaya çalıştık. Fakat yinede bazılarının olayda etkinlik ağırlıklarının daha fazla olduğunu dolaylı bir şekilde belirtmeye çalıştık.

İşte şimdi de kıyılmış tütünlerin saçaklılık durumunu olumlu etkileyen faktörlerin başında yer alan, tütünlerin kıyım öncesi neminden söz etmek zorundayız. Öyle ki ne kadar optimum düzeyde olursa o derecede uzun saçakların oranında artış eğilimi gözlenmektedir. Fakat burada rutubet faktörünün sadece bir kapsamda algılanmaması gerekir. Zira uzun saçaklılık oluşumunda rutubetin kıyılacak tütünlerde yeknesak bir şekilde dağılımı da söz konusudur. Zaten bu yüzden tütünlerin kıyım hazırlığı öncesinde rutubet faktörüne gereken önem ve itibar gösterilmektedir. Lakin hemen belirtmeliyiz ki, uzun saçak elde etme hevesi içinde aşırı rutubetli tütün kıyımlarının sakıncaları da mevcuttur. Aşırı tavlandırılmış tütün yaprakları kıyım öncesi presleme esnasında arzu edilmeyen de formasyona maruz kalırlar. Diğer taraftan yüksek rutubette (% 20-22 oranında) kıyılan tütünlerde toz oluşmaması uğrunda elde edilen başarı, daha sonra makinelerin aksamadan çalışmaları için, tütünlerin kurutulmasında sarf edilen masrafı karşılayamamaktadır.

Bu itibarla günümüzde pek çok modern sigara fabrikalarında optimum saçaklılık elde etmek için tütünler nispeten düşük rutubet oranlarında (% 16-18) kıyılmaktadır. Fakat dikkat buyurulsun fabrikalarda kıyım öncesi tütünler son tavlama silindirlerinde 40-45 derece bir ısı işlemesine tabi tutulmaktadır. Daha önceden de bilindiği gibi tütünlerin sıcaklığı 5-6 derece arttırıldığında, tütün fiziksel özelliklerini iyileştirir. Rutubetleri kendiliğinden % 1 oranında artış gösterir. Böylece tütünler % 20-22 rutubetteki fiziksel özellikleri düzeyine kavuşturulur.

Bundan sonraki teknolojik işlemlerde tütün rutubeti içerdiği kendi rutubetinden % 6-8 nem oranından aşağı düşürülmemelidir. Kurutulma ile nem oranını en fazla % 2-4 nispetinde azaltılmasına dikkat edilmelidir.

Kaliteli kıyılmış tütün elde etmeyi kıyım makinelerinde oluşan topun dansitesi de etkilemektedir. Topun dansitesi ne kadar az ise kesim o kadar kötü derecede ve saçak tellerinin eni farklı olacaktır.

Tütün telleri, kıyılmış değil de adeta yolunarak parçalanmış bir görünüm arz edecektir. Kıyılmış tütünün kalitesi bıçağın keskin olup olmadığına da bağlıdır. Örneğin, keskin bıçakla kıyılmış tütünlerin saçakları her zaman düzgün ve eşit büyüklüktedir. Kıyılmış tütünün kalite özellikleri içinde saçak eninin ve kesim yeri şeklinin de önemli rolü vardır. Malum olduğu gibi sigara yapımında dolgunluk niteliğinin optimum düzeyde gerçekleşmesi için saçak eninin 0,6-0,7 mm olması kabul edilmiştir. Fakat bu arada saçakların en yeknesaklığı da çok önemlidir. Saçakların "Dar" ve "Geniş" biçimlerde olmaması gerekmektedir. Tabi bunu sağlamak için de her zaman makinelerin bakımı, ayarlanması ve kıyım topunun düzgün oluşuna özen gösterilmelidir.

Tütün saçaklarının kenarlarının kertikli değil de düz olması gerekir. Çünkü kertikli tütün tellerinin dayanıklılığı az olup kolayca parçalanırlar. Tabi bu duruma meydan vermemek için bıçaklar sık sık bilenmelidir. Otomatik olarak bilenen bıçakların aşınmaları ise kontrol edilerek değiştirilmelidir.

Bu arada kıyılmış tütünlerin kalitesini etkileyen faktörlerin arasında saçakların elastikiyeti, gerilme ve dayanıklılık niteliklerinden söz etmeden geçemeyiz. Kaliteli sigara imalatında bu özellikler büyük öneme haizdir. Bunların müspet derecede oluşumu büyük ölçüde tütünlerin karakteristik özelliklerine bağlı olduğu bilinse de aynı zamanda teknolojik işlemlerin belirlenen normlar çerçevesinde yönlendirilmesi ve gerçekleştirilmesiyle de yakından ilişkilidir. Dolayısıyla nitelikler iyileştirildiği gibi kötüleştirilebilir de. Örneğin, yukarıda da ifade ettiğimiz gibi eğer tütünler ön işlemlerden kıyıma yüksek rutubette sevk edilirse, topun preslenmesinde yapraklar birbiriyle yapışarak doğrudan mekanik tahribata maruz kalacaktır. Dansite artacak, sonuç olarak ta kıyımda pek çok saçaklar, teller birbiriyle birleşerek fitil gibi iri görünümlü, düzgün olmayan saçaklar oluşacaktır. Zaten bu yüzden tütünlerin rutubeti % 20-22 olarak kabul edilmiştir. Kıyılmış tütünlerde yukarıda söylediğimiz bu özeliklerin bulunması onların kısa bir sürede, aniden kurumalarına neden olan istenmeyen koşulların oluşumu ile de mümkündür. Örneğin, kıyılmış tütünlerden rutubet alma işlemlerinde silindirde rejimin seyrine dikkat edilmemesi durumunda ısının aniden yükselmesi, saçakların kavrularak kıvrılmasına ve daha sonra da toz haline gelmesine neden olabilir. Son olarak ta iyi bir sigaranın imalatına yardım eden, tüm faktörleri ve oluşumları kendisinde toplamış olarak çözmeyi mümkün kılan, terennüm ettiren kıyılmış tütünün nemine dokunalım. Bu nem % 14 civarında olmalıdır. Çünkü daha yüksek ise sigara makinelerinin normal çalışmalarını sürekli engellenmektedir. Bir sigara için gerekli olan tütün miktarını arttırmaktadır. Makinelerde sigaraların şekillendirilmesi aşamalarında aşırı derecede preslenen tütünler daha sonra kurumalarıyla katılaşmakta, hava geçirgenliğini kaybetme ve güç halde içilmelerine neden olmaktadır. Bu yüzden kıyılmış tütünlerde rutubet alma işlemlerinde dikkat edilmesine, gereken titizliğin gösterilmesine ve daha sonra da bu tütünlerin sigara yapımına kadar normal koşullarda korunmasına, bekletilmesine gereken itina gösterilmelidir. Belki de tekrar olacaktır, fakat tütünlerin kıyılmış tütün silolarında 8-10 saat bekletilmeleri durumunda ortam koşullarında en az % 70 nispi nem sağlanması gereklidir.

3.17. SİGARA YAPIM BÖLÜMÜ

FABRİKALARDA

Fabrikalarda kaliteli sigara üretimi koşullarının oluştuğu ikinci bölüm sigara imalatı kısmıdır. Hazırlama bölümünden ayrı bir yeri veya bina katını teşkil eder. Tütün hazırlama bölümüyle iletişimde uyum genelde dikeydir. Teknolojik akış aşağıya doğrudur. Sırlamada üst katta tütün hazırlanır. Bir alt katta sigara yapım bölümü bulunur. Paketleme ve ambalajlama daha alt katlarda yer alır.

Bölümden, uygulanan teknolojik işlemlerle sigara imalat makinelerinin tam bir kombinasyon havası içinde uyumlu çalışmaları, özellikle sigaraların gramaj ve makaron içindeki tütünün strüktürü bakımından içim esnasında çekişe zorluk çıkarmayacak, yani emişleri ve yanmayı kolaylaştıracak biçimde sarılması, kalite kontrol sistemlerinin sağlıklı çalışması ve az ıskarta yaparak kaliteli sigara üretmesi, işletmenin basit bakım ve revizyonu ile kolaylıkla yapılabilir. Yedek parçanın ucuz olması, makinelerin ekonomik ömürlerinin uzun, performanslarının yüksek olması gibi özellikler aranır.

SİGARA MAKİNELERİNİN KIYILMIŞ TÜTÜN İLE DOLDURULMASI

Sigara yapımı, kıyılmış tütünleri pnömatik taşıma sistemleri ile her bir sigara imal makinesinin üstüne kadar getirmekle başlar. Sigara imalinde makinelerin sürekli bir şekilde, kesintisiz, uyumlu olarak çalışması açısından devamlı olarak kıyılmış tütünle beslenmeleri, kaliteli üretimin önemli aşamasını teşkil eder. Konuyu biraz daha açtığımızda sigaranın boyunca homojen olması ve az tütünler çok sigara üretilmesi, ancak sigara makinelerinin kıyılmış tütün haznelerinin her zaman belirli bir seviyede dolu bulunmasıyla mümkün olduğunu görmekteyiz. Zaten günümüzde çalıştırdığımız sigara makinelerinde bu unsura büyük önem verilmektedir. Zira artık fabrikalarımızdaki makineler sigara yapımı için dakikada 4 kilo tütün kullanmaktadır.

Bilindiği gibi sigaraların kalite unsurları arasında normal ve homojen dolgunluk çok önemlidir. Bu özellik sadece bir sigaranın boyutunun herhangi bir kısmı veya ağırlığı için geçerli olmayıp tüm üretilen sigaraların eşit ağırlıkta ve homojenite de olmaları anlamını kapsamaktadır. Bunun da ancak sigara makinesinin kıyılmış tütün haznesinin her zaman belirlenen normal seviyede kıyılmış tütün ile dolu bulundurulmasına gereken dikkati göstermekle olabilecektir. Çünkü hazne boş bırakıldığında imal edilen sigaralar boş kalmaktadır. Aksi halde ise üretilen sigaraların içimde çekişleri ve yanması güçleşecek, çok katı şekilde oluşmaktadır. Aynı zamanda bir sigara için sarf edilen tütün çok daha fazladır. Bu ise sigaranın maliyetini elbette arttıracaktır. Dolayısıyla işin ikmal edilmesi hammadde tütün ve diğer yan maddelerin kayıplarına neden olacaktır. Tabii diğer taraftan da distribütör haznesinin normal halde dolu bulunmaması sigara makinelerinin çalışmasını aksatacak, verimlilik düşecek ve ıskarta artacaktır. Örneğin, vasat devirli 3000 dev/dak çalışan bir sigara makinesini ele alalım. Bu makine 30 saniye stop ettiğinde 1500 adet sigara yani 75 paket sigara üretilmemiş olacaktır. Artı bu 1500 adetin büyük bir miktarı, muhakkak normal doldurulmamış, boş, ıskarta olacaktır. Buna, makinenin yeniden çalıştırılması için en azından 1-2 dakika ilave ettiğimizde ise 4-7 kiloüretimi kaybı olacağını görürüz. İşte bu yüzden fabrikalarda sigar üretim makinelerin tütün haznelerinin daima dolu tutulmasına gereken özen ve itina gösterilmelidir.

Fabrikaların teknolojik seviyelerine göre makinelerin haznelerinin doldurulması el ile veya otomatik olarak, gelişmiş pnömatik sistemler vasıtasıyla gerçekleştirilmektedir. Tabi el ile sigara makineleri haznelerini doldurulması yöntemi çok eski teknolojiye sahip fabrikalarda mevcuttur. Burada kıyılmış tütünler, önce kasalara doldurulup sonra bir işçi tarafından hazneye aktarılır. Uygulamada pek çok aksamalara meydan vermektedir.

Belirttiğimiz gibi tüm fabrikalarda makine hazneleri pnömatik sistemle doldurulmaktadır. Kıyılmış tütün besleme noktaları, makinelerin hazneleriyle borularla bağlıdır. Her makine haznesinin üst kısmında haznenin genişliğinden 30 cm daha dar olan küçük bir kamara vardır. Onun bir ucunda beslenme tezgahından veya bazı fabrikalarda olduğu gibi pnömatik sevk masalarından gelen pnömatik borular monte edilmiştir. Diğer ucunda da kıyılmış tütünü hazneye aktaran ve fotosellerle açılıp kapananlardır. ? fotosel prensibiyle çalışan mekanizma ile tütünler, makinelerin distribütör haznesine taşınır. Kıyılmış tütünün distribütör haznesine akışı ve seviyesi tabanından 25-30 cm civarında bir yükseklikte karşı karşıya monte edilmiş fotoseller vasıtasıyla gerçekleşir. Örneğin, distribütör haznesinde kıyılmış tütün seviyesi azalınca fotoseller elektromanyetik diyotuyla pnömatik sistemin kapağını açarak tütünün dağıtım kamarasına girmesini sağlar. Buradan da tütün hazneyi doldurur.

Seviye yükselince doldurma devresi kesilir. Bir müddet sonra otomatik olarak yeniden işleme başlar.

Gördüğümüz gibi kıyılmış tütün ile makine haznelerinin doldurulması el ile doldurmaya göre büyük avantajı vardır. Bir taraftan makineleri tütün ile besleyici işçiler ağır el emeğinden kurtarılmakta, diğer taraftan da kasalar devreden çıkarılmaktadır. Çünkü pnömatik borular genelde sigara imalat bölümlerinin tavan altlarına monte edilmiştir. Aynı zamanda pnömatik sevk ve hazne doldurma sistemiyle kıyılmış tütünlerden büyük ölçüde toz ayrımı da gerçekleştirilmektedir. Özetle söylemek gerekirse pnömatik sistemin avantajları şu hususlarda açıkça ortaya çıkmaktadır.

  1. Sigaraların dolgunluk oranları daha normal ve homojen bir manzara arz etmektedir.
  2. Tek bir sigara için kullanılan tütün sarfiyatı azalmaktadır.
  3. Sigara makinelerinin aksamadan çalışmaları sağlanmaktadır.
  4. Üretkenlik hissedilir derecede artmaktadır.

Bunların tümüne neden, makine haznelerinin devamlı şekilde normal ölçülerde, azar azar kıyılmış tütünler ile doldurularak el ile doldurmaya göre seviyenin hep bir düzeyde tutulmasıdır. Sonuçta bu olumlu gelişmeler, tütünlerin distribütöre daha düzgün bir şekilde girmesine ve makinelerin normal çalışmalarına yansımaktadır.

Pnömatik doldurma sistemiyle kıyılmış tütünlerin rutubet oranı sadece % 0.2-0.5 kadar azalmaktadır. Uzun saçaklarda % 5-10 oranı parçalanır ve % 0.1 toz oluşur. Bunları tekrar hatırlatmamızın amacı bu değişmeleri, kıyılmış tütünlerin daha önceki teknolojik işlemlerinde göz önünde bulundurulması içindir.